‘Schurend’ De Balie verbaasd over afzegging feministe

Mona Eltahawy De Egyptisch-Amerikaanse feministe Mona Eltahawy zegde maandag haar lezing in De Balie af, omdat er twee jaar terug in een debat scherpe uitspraken tegen moslims werden gedaan. „Een zorgelijke ontwikkeling”, zegt directeur Albrecht van het debatcentrum.

In 2012 was de omstreden Britse shariageleerde Haitham al-Haddad (rechts) te gast in De Balie. Links directeur Yoeri Albrecht. Foto Olaf Kraak/ANP
In 2012 was de omstreden Britse shariageleerde Haitham al-Haddad (rechts) te gast in De Balie. Links directeur Yoeri Albrecht. Foto Olaf Kraak/ANP

Ze stond geprogrammeerd tussen een avond over de Armeense genocide, dinsdag, en een interview met de Amsterdamse cultuurwethouder Touria Meliani, donderdag. Woensdagavond zou Mona Eltahawy in het Amsterdamse debatcentrum De Balie spreken over het gevecht tegen het patriarchaat en de onderdrukking van vrouwen wereldwijd.

Maar maandag zegde de bekende Egyptisch-Amerikaanse feministe haar lezing plotseling af, vanwege een debat dat twee jaar geleden in het debatcentrum plaatshad. Tijdens dat debat werd in de discussie met het publiek besproken of en hoe het percentage moslims in Nederland terug kan worden gebracht „naar 1 tot 2 procent”.

In een mail aan De Balie, die ze gelijktijdig op Twitter plaatste, schrijft Eltahawy pas recent over het betreffende debat te hebben gehoord en na advies van Nederlandse vrienden nader onderzoek te hebben gedaan naar de programmering van De Balie. Op basis daarvan ziet ze af van haar optreden. „Ik ben van mening dat De Balie niet een podium is waar ik mijn opvattingen wil verkondigen”, aldus Eltahawy. En over het debat: „Het was een buitensporige belediging van de mensenrechten en een ontmenselijking van moslims.”

Mona Eltahawy is auteur van het boek 'Hoofddoek en maagdenvlies: waarom het Midden-Oosten een seksuele revolutie nodig heeft' Foto David Degner

Hoe Eltahawy precies tot haar besluit is gekomen laat ze in het midden. Op zaterdag citeerde ze enkele Nederlandse twitteraars die haar in het Engels opriepen het debatcentrum te boycotten. „Weet je wel dat er in De Balie een bijeenkomst plaatsvond waar een prominent lid van de fascistische partij FVD zei dat hij geïnteresseerd is in de ‘zorgvuldige deportatie’ van moslims?”, schreef iemand haar. „Ik kom niet naar je lezing omdat ik De Balie boycot. Ze organiseren anti-moslimdebatten en nodigen anti-sexwerkers sprekers uit”, twitterde iemand anders. Eltahawy twitterde daarop de opmerkingen „zorgvuldig te bestuderen” en snel te zullen reageren.

Uitspraak over ‘beroepsmoslims’

De bijeenkomst waarnaar Eltahawy verwijst, zorgde begin 2017 al voor flinke beroering. Sprekers tijdens dat debat over moslimextremisme, met de titel ‘Waarom haten ze ons eigenlijk?’, waren onder andere de Vlaamse schrijver en islamcriticus Wim van Rooy, Paul Cliteur, hoogleraar rechtsfilosofie en actief bij Forum voor Democratie, en islamgeleerde en oud-PvdA-raadslid Halim el Madkouri. Vanuit de zaal opperde publiciste Bernadette de Wit aan het eind van de avond „beroepsmoslims” uit te gaan zetten. Cliteur noemde dat in reactie „de meest controversiële en uiterste” maatregel en zei liever „voorzichtig te beginnen”.

Verschillende politici, onder wie PvdA-leider Lodewijk Asscher en toenmalig gemeenteraadslid voor GroenLinks Rutger Groot Wassink, spraken na afloop hun afschuw uit over de uitspraken. Toenmalig wethouder Kajsa Ollongren (D66) zei na afloop dat het „heel voorstelbaar” was dat de uitspraken strafbaar waren. Tot een strafrechtelijke vervolging kwam het nooit.

Lees ook: Pas na het islamdebat in De Balie ging het echt los

Nog altijd verontwaardiging

Dat er nog altijd verontwaardiging bestaat over de avond, daarvan was directeur van De Balie, Yoeri Albrecht, op de hoogte. Hij hoorde het de afgelopen twee jaar vaker, van gasten en publiek. Na het debat werd er op sociale media al door een kleine groep opgeroepen tot een boycot van het debatcentrum. Maar dat een gast openlijk afzegt vanwege een andere debatavond, is volgens Albrecht voor het eerst.

Dit weekend probeerde Albrecht nog contact op te nemen met Eltahawy. „Ik zag dat ze op Twitter werd lastiggevallen over haar komst naar De Balie en wilde uitleg geven over onze opstelling.” Hij is verbaasd en ontdaan over haar afzegging. „We hebben dit bezoek helemaal zelf georganiseerd en betaald. Een van onze redacteuren heeft zeven maanden werk in deze avond zitten.”

De Balie verklaarde in 2017 in reactie op de commotie „zo breed, open en vrijzinnig mogelijk” te willen programmeren. „Een consequentie hiervan is dat er soms ideeën worden uitgesproken die schuren. Uitspraken die racistisch zijn. Die publiek, sprekers of de redactie zelf kwetsen of waar delen van het publiek, de andere sprekers of de redactie tegen zijn.”

Die opvatting verdedigt Albrecht nog steeds. „Ons uitgangspunt is de democratische rechtsstaat en de fundamentele vrijheden die daarbij horen. Voor iedereen, dus mensen met allerlei verschillende opvattingen. En natuurlijk zijn wij het als podium niet eens met alles dat gezegd wordt. Een krant is dat toch ook niet met alles dat in de kolommen staat?”

Lees ook het bekende essay van Eltahawy, ‘Waarom haten ze ons?’

Bekogeld met eieren

De avond in 2017 is niet de eerste of enige in De Balie die tot ophef leidde. In 2011 werden toenmalig GroenLinks-politicus Tofik Dibi en de Iraanse activiste Irshad Manji in de zaal bekogeld met eieren door radicale moslims. In 2012 was de controversiële imam Haitham al-Haddad te gast in De Balie, waar hij zei dat afvalligen van de islam de doodstraf verdienen. Ook deze uitspraken leidden uiteindelijk niet tot strafrechtelijke vervolging.

Albrecht bestrijdt dat De Balie de randen van het debat met opzet opzoekt. „Wij programmeren vanuit de opvatting dat iedereen gelijke rechten heeft, en we denken heel goed na over wie we uitnodigen in welke setting. Het kan zijn dat er tijdens een avond iets besproken wordt dat verontrustend is. Het is democratie in de praktijk: er is geen repetitie, het is een live-performance.”

'Er is een maatschappelijke ontwikkeling waarbij een gemeenschappelijk debat onmogelijk wordt gemaakt door de extremen'

Yoeri Albrecht, directeur De Balie

Dat uitgangspunt voor de programmering van De Balie is volgens Albrecht niets nieuws. Wel nieuw is volgens hem een maatschappelijke ontwikkeling waarbij „een gemeenschappelijk debat onmogelijk wordt gemaakt door de extremen”.

Hij ziet parallellen met de Verenigde Staten, waar zogeheten no-platforming als een groeiend probleem wordt gezien.

Studenten of activisten proberen daarmee te verhinderen dat een, soms controversiële, spreker optreedt of deelneemt aan een discussie.

Albrecht: „Ik vind die ontwikkeling zorgelijk. En dit specifieke geval vind ik helemaal vreemd. Je meent dat je zelf wel het recht hebt om een podium te hebben, maar iemand met een andere mening niet.”