Recensie

Recensie

Hoezo overbevolking? De mensheid gaat juist krimpen

Smartphonerevolutie De sombere VN-vooruitzichten over de bevolkingsgroei kloppen niet, schrijven twee Canadese auteurs.

Illustratie: Jenna Arts

Het zijn doemvoorspellingen die maar al te vaak te horen zijn. Uit rapporten van de Verenigde Naties (VN) blijkt dat de wereldbevolking de komende eeuw zal stijgen van 7 naar ruim 11 miljard mensen. Dat komt vooral door sombere vooruitzichten voor Sub-Sahara Afrika. De VN voorspelt dat het geboortecijfer daar nog decennia torenhoog zal blijven, waardoor de Afrikaanse bevolking tot 2100 zal verviervoudigen. Dat zal tot immense druk leiden op voedselproductie, klimaatverandering en de algemene leefbaarheid van de planeet. Sommige scenario’s zijn ronduit apocalyptisch.

Maar nu is daar het boek Empty Planet. Daarin doen de Canadese auteurs Darrell Bricker (1961) en John Ibbitson (1955), een marktonderzoeker en een journalist, een opmerkelijke voorspelling: ‘De gebeurtenis die de 21ste eeuw zal definiëren, zal plaatsvinden over ongeveer drie decennia,’ schrijven ze. ‘Dan zal de wereldbevolking beginnen te krimpen. En als die daling eenmaal is ingezet, zal hij nooit meer stoppen.’

Ibbitson, die werkt bij de Canadese krant The Globe and Mail, en Bricker, die directeur is van het marktonderzoeksbureau Ipsos Public Affairs, vertelden in een interview in technologiemagazine Wired over hun aha-moment. Dat was in een sloppenwijk in India (ook in India zullen nog heel veel kinderen worden geboren volgens de VN). ‘Ik bleef maar zien hoe er onder de sari’s van de vrouwen steeds een vaag licht te zien was’, vertelt Darrell Bricker in dat interview. Het waren smartphones. ‘En ik realiseerde me, hier zijn we in een Indiase sloppenwijk, en al deze vrouwen hebben smartphones. Kunnen lezen. Hebben databundels. Ze hebben alle menselijke kennis in hun handpalm. Wat gaat de impact daarvan wel niet zijn?’

Rekenmodellen

De voorspellingen van de VN nemen de impact van de internetrevolutie en de daaruit volgende economische en culturele veranderingen te weinig mee in de rekenmodellen, vinden de auteurs. Als de VN dat wél zou doen, komen de huidige rekenmodellen volgens Bricker en Ibbitson niet uit op 11 miljard mensen in het jaar 2100, maar ergens tussen de 8 en 9 miljard. Dat zijn er nog altijd 1 tot 2 miljard meer dan nu, maar dan lijkt het ergste demografische rampscenario afgewend.

Neem Kenia. ‘Veel Kenianen leven twee levens tegelijk’, schrijven Bricker en Ibbitson. Het ene is het traditionele, tribale boerenbestaan. Het andere is het leven dat nu ontstaat dankzij de mobiele telefoon in hun achterzak. Daarmee hebben ze toegang tot bankdiensten, economische mogelijkheden, en alles wat er online is te vinden over anticonceptie.

Volgens de auteurs staan landen zoals Kenia op het punt van een snelle moderniseringsgolf die verstedelijking, opleidingsniveaus en economische mogelijkheden in een stroomversnelling doen raken. ‘De complexe interactie van cultuur, kapitalisme, verstedelijking, technologie en beter onderwijs voor vrouwen vormen wervelwinden van verandering die de toekomst van de mensheid sterk beïnvloeden. De mensheid wordt daardoor waarschijnlijk kleiner, en ouder.’

De laatste Koreaan

Ze onderbouwen hun voorspelling bijvoorbeeld met de ontwikkelingen in een snel opgekomen land als de Filippijnen. Daar was in 1965 het geboortecijfer nog zeven kinderen per vrouw. Nu zijn dat er ongeveer drie, en het daalt ‘met een halve baby per vijf jaar’. Ze wijzen ook op de vele geavanceerde landen waar krimp en onderbevolking een groter probleem is dan overbevolking. ‘Als de huidige trends aanhouden, sterft de laatste Koreaan rond het jaar 2750.’

Volgens bevolkingsonderzoeker Hans Rosling was het jaar 2000 het jaar van ‘peak child’: het jaar waarop het wereldwijde vruchtbaarheidscijfer zijn piek bereikte.

De vele bronnen die Bricker en Ibbitson aanhalen, maken het een aanstekelijk betoog. Ze zijn bepaald niet de enigen die sceptisch zijn over de projecties van de VN. Eerdere voorspellingen van die organisatie ontbeerden bijvoorbeeld de spectaculaire daling van het geboortecijfer in Iran en Bangladesh sinds de jaren tachtig. De twee jaar geleden overleden Zweedse bevolkingsonderzoeker Hans Rosling betoogde in zijn laatste boek Factfulness ook dat het mee zal vallen. Volgens hem was het jaar 2000 het jaar van ‘peak child’: het jaar waarop het wereldwijde vruchtbaarheidscijfer zijn piek bereikte.

Een omvangrijk rapport van Deutsche Bank uit 2013 zette grote vraagtekens bij de VN-voorspellingen. Als je een paar variabelen aanpast in de rekenmodellen, piekt de wereldbevolking niet op 11 miljard in 2100 zoals de VN verwacht maar op 8,7 miljard in 2055. Dat neemt dan vervolgens af tot zo’n 8 miljard tegen het einde van de eeuw, volgens Deutsche Bank.

Emancipatoir potentieel

De VN-voorspellingen over bevolkingsgroei in Afrika zijn gebaseerd op het beeld van een wereld die sterk verdeeld blijft wat welvaart en kansen betreft. Maar Bricker en Ibbitson, en de andere sceptici, scharen zich bij een andere school, die veel sterker gelooft in het emancipatoire potentieel van de huidige technologische revolutie.

Lees ook de column van Louise Fresco over The Population Bomb: Beperk consumptie in plaats van geboorte

Het blijft natuurlijk koffiedik-kijken. Dit soort voorspellingen hangt nu eenmaal aan elkaar van een vrij arbitraire beoordeling van variabelen, en uiteenlopende visies op de sociale ontwikkelingen in Afrika.

Het pessimisme uit de VN-voorspellingen is niet zomaar uit de lucht gegrepen, maar gebaseerd op harde data over de bevolkingsgroei in Afrika de laatste jaren. Of dat, zoals Bricker en Ibbitson stellen, leidt tot de recency bias, de denkfout dat huidige trends eindeloos doorgaan, kan alleen de toekomst uitwijzen.

Technologische veranderingen hebben bovendien allerlei onvermoede bij-effecten die Bricker en Ibbitson ook niet kunnen voorzien. De internetrevolutie draagt de laatste jaren bijvoorbeeld ook bij aan groeiende economische ongelijkheid, politieke polarisering en andere zaken die invloed zullen hebben op hoe landen zich verder ontwikkelen. Over de gevolgen van robotisering en kunstmatige intelligentie voor de toekomst van arme landen is nog minder bekend.

De auteurs gaan vrijwel niet in op die ontwikkelingen, die volgens sommige onderzoekers tot een heel ander beeld kunnen leiden. Dat is jammer, en geen kleine omissie. Maar ook met die slagen om de arm is Empty Planet een welkom optimistisch geluid over de toekomst van de mensheid.