Komiek Zelensky rekent af met de oude elite in Oekraïne

Bij de Oekraïense verkiezingen won Volodymyr Zelensky ruim van zittend president Porosjenko. „Wij hebben de maatschappij besmet met een machtig virus: de mogelijkheid om politici direct iets te vragen."

De Oekraïense presidentskandidaat Volodymyr Zelensky reageert op de aankondiging van de uitkomsten bij de eerste exitpoll
De Oekraïense presidentskandidaat Volodymyr Zelensky reageert op de aankondiging van de uitkomsten bij de eerste exitpoll Foto Valentyn Ogirenko / Reuters

Er waait een nieuwe wind, zegt Zelensky’s campagneleider Oleksandr Korniënko. Op deze lenteavond in Kiev blijkt de tweede ronde van de Oekraïense presidentsverkiezingen niet meer dan een formaliteit.

Om acht uur, als de stembussen zijn gesloten, verschijnt presidentskandidaat Volodymyr Zelensky op het podium van het congrescentrum om te kijken naar de exit polls. Hij ziet er ontspannen uit. Samen met het publiek wordt er afgeteld naar de eerste indicatie van de uitslag. De marge is zó groot dat er geen twijfel is wie er gaat winnen: bijna driekwart van de stemmen, 73,2 procent, gaat naar Zelensky. Zittend president Petro Porosjenko geeft meteen zijn nederlaag toe.

'Oekraïnes bestemming is het Westen', zeggen ze in Odessa

De nieuwe president van Oekraïne houdt het kort. „Ik zal jullie nooit teleurstellen”, zegt Zelensky. „En hoewel ik nog geen president ben kan ik het volgende zeggen tegen alle voormalige Sovjet-landen: kijk naar ons. Alles is mogelijk.”

De oude elite

Zelensky’s monsterzege tekende zich al drie weken geleden af tijdens de eerste ronde van de presidentsverkiezingen. De komiek en tv-producent haalde bijna twee keer zo veel stemmen als nummer twee, Petro Porosjenko. In de afgelopen vijf jaar heeft de zittende president zijn belofte om de alomtegenwoordige corruptie in Oekraïne aan te pakken, niet waargemaakt. Hoewel de economie uit de crisis is geraakt, is Oekraïne nog altijd een van de armste landen van Europa. Veel kiezers hebben niet zozeer vóór Zelensky, als wel tégen Porosjenko gestemd.

Volgens Zelensky’s campageleider Oleksandr Korniënko is de uitslag een afrekening met een hele generatie politici, die is begonnen in de jaren negentig: Joesjtsjenko, Tymosjenko, Janoekovitsj, Porosjenko. En volgens Korniënko heeft de oude garde de boodschap begrepen. „Na de eerste ronde is Porosjenko, een man die al twintig jaar de oude elite vertegenwoordigt, van de ene op de andere dag veranderd. Ineens begon hij beloftes na te komen, persconferenties te geven, te praten met maatschappelijke activisten, ja zelfs met bloggen. Zelensky heeft hem daartoe gedwongen. En nu zullen we ook de rest van de zittende elite dwingen dat te doen.”

Niet dat Zelensky zelf veel persconferenties heeft gegeven. Korniënko overzag een campagne die zich niet zozeer in de kranten en op tv, maar vooral op sociale media heeft afgespeeld. Zelensky richtte zich tot de kiezer in gelikte filmpjes op YouTube en Instagram. Op internet konden kiezers meedenken over de inhoud van zijn verkiezingsprogramma. Met zijn digitale en interactieve campagne wist Zelensky nieuwe groep kiezers aan te boren. „De helft van de ongeveer tien miljoen Oekraïners die vandaag op ons hebben gestemd bestaat uit jongeren”, zegt Korniënko. „Jongeren die nog nooit in hun leven hebben gestemd.”

Een machtig virus

Directe communicatie met de kiezer zal volgens Korniënko leiden tot een fundamentele verandering in de Oekraïense politiek. „Politici zullen verantwoording moeten afleggen. Ze zullen beter moeten laten zien wat ze doen.” Zelensky’s campagneleider (in het dagelijkse leven politiek consultant) vertelt al door verschillende politici te zijn gebeld. „Ze willen weten hoe ze digitaler kunnen worden, hoe ze meer openheid van zaken kunnen geven.” Volgens Zelensky’s campagneleider zal die trend doorzetten. „Wij hebben de maatschappij besmet met een machtig virus: de mogelijkheid om politici direct iets te vragen. We moeten de mensen laten zien dat ze iets kunnen veranderen met de comments die ze schrijven, met de vragen die ze stellen op sociale media.’’

In de komende maanden zal Zelensky werk maken van een aantal hervormingen: lokale referenda via internet, een wet die impeachment van de president mogelijk maakt, wetgeving die het makkelijker moet maken om de onschendbaarheid van (corrupte) parlementariërs en rechters op te heffen. Daarvoor moet het team-Zelensky zijn toevlucht nemen tot het oude politieke handwerk: het vinden van steun in het parlement, waar Zelensky's nieuwe partij ‘Dienaar van het volk’ nog niet is vertegenwoordigd. Op 27 oktober zijn er verkiezingen voor de Verchovna Rada, en die zullen van cruciaal belang zijn voor de politieke speelruimte van de nieuwe president.

Nieuwe generatie

Zelensky, zo heeft hij aangekondigd, zal de pro-Westerse koers van Porosjenko voortzetten. Oekraïne wil graag lid worden van de EU. Over het NAVO-lidmaatschap wil de nieuwe president een referendum organiseren. De oorlog in Oost-Oekraïne moet tot een einde moet worden gebracht. Zelensky wil zo snel mogelijk onderhandelen met Moskou, maar het uitgangspunt zal daarbij zijn dat de Donbas en de Krim terug moeten worden gegeven aan Kiev. Geen gemakkelijke opgave dus. En dat geldt ook zeker voor de ambitie om de macht van de Oekraïense oligarchen terug te dringen.

Volgens Korniënko wordt er nagedacht over juridische middelen om de invloed van de oligarchen op de media in te dammen. Uiteindelijk, zo zegt hij, zullen miljardairs als Rinat Achmetov en Ihor Kolomojsky er echter zelf van overtuigd moeten raken dat ze hun handen moeten aftrekken van de Oekraïense politiek. „Als het land zich blijft ontwikkelen, dan kunnen ze gewoon geld blijven verdienen. Daarvoor hoef je niet uit de staatsruif te eten of ambtenaren te corrumperen.”

Vertrekkend president Porosjenko liet gisteren in zijn toespraak weten dat hij in de politiek blijft. Maar volgens Korniënko is het tijd voor een nieuwe generatie. De generatie van Zelensky, die nog maar 41 is. En voor de generatie Oekraïners die is geboren na 1991, in een onafhankelijk land. „De jongeren die we ervan hebben overtuigd om op ons te stemmen, kunnen we misschien ook overhalen om zelf de politiek in te gaan.”