Recensie

Recensie Theater

Empathische blik op rechtse radicalisering van een jonge kansarme Duindorper

Recensie In hun spin-off van succesvoorstelling The Nation richten Joeri Vos en Eric de Vroedt zich op de ‘boze witte man'. Hoewel wat schematisch, schept de voorstelling een treffend beeld van de maatschappelijke onvrede die tot modern rechts-populisme leidt.

Betty Schuurman, Joris Smit en Whitney Sawyer in ‘De wereld volgens John’.
Betty Schuurman, Joris Smit en Whitney Sawyer in ‘De wereld volgens John’. © Sanne Peper

Arme John Landschot. Hoewel de nieuwe voorstelling van Het Nationale Theater zijn naam draagt, speelt hij eigenlijk maar een bijrol in zijn eigen verhaal. De wereld volgens John begint weliswaar in de radiostudio van de extreemrechtse populist (Bram Coopmans) maar schakelt al snel naar Jan K. (Joris Smit), een twintiger uit de Haagse wijk Duindorp. In plaats van het beloofde verhaal over een ‘boze witte man’ willen auteur Joeri Vos en regisseur Eric de Vroedt het graag over een lieve witte jongen hebben.

Al gauw wordt duidelijk dat De wereld volgens John een blik wil bieden op de verdrukking van de hedendaagse arbeidersklasse. Jan K. leeft voor Duindorp: zijn grootste ambitie is dat het jaarlijkse vreugdevuur, de trots van de wijk, het hoogste wordt in de omgeving. De komst van een vestiging van de internationale ledenclub Soho House brengt de traditie echter in gevaar.

In de ongelijke strijd tussen de Duindorpers en de exclusieve club, die door politici en lokale ondernemers wordt ondersteund, leggen Vos en De Vroedt scherp de verdrukking van de moderne arbeidersklasse bloot. De Duindorpers in De wereld volgens John zijn de speelbal van het koude neoliberale beleid van politieke en financiële elites. De woningen in hun eigen wijk worden vanwege het gekonkel van woningcorporatie Vestia te duur en de beloofde arbeidskansen bij Soho House worden hen door de neus geboord ten faveure van goedkope buitenlandse arbeidskrachten. De pogingen van Jan K. om met behulp van een sympathiserende journaliste (Whitney Sawyer) verbetering in de zaak te brengen lopen stuk en uiteindelijk staat hij er moederziel alleen voor.

Karikaturen

De makers hebben helaas te veel kunstgrepen nodig om hun maatschappelijke analyse in een theaterstuk te vangen. De personages buiten de hoofdpersonen zijn eendimensionale karikaturen; de vertegenwoordigers van de ‘elite’ komen er het slechtst vanaf, maar ook de andere Duindorpers komen vanwege het typematige spel niet uit de verf (waarbij het rammelende Haagse accent van een deel van de cast niet bepaald helpt). Tevens lukt het Vos niet om de tragedie geloofwaardig rond te breien, waardoor enkele plotwendingen als extreem geforceerd overkomen.

De oppervlakkige psychologisering is ook merkbaar in de andere verhaallijn in het stuk. De mix van terechte kritiek op het sociaal-democratische verraad van de arbeidersklasse, racistische grappen en losgelagen samenzweringstheorieën die Landschot de ether inslingert is geloofwaardig en uitdagend, maar het stuk duikt nergens in zijn drijfveren, en laat hem uiteindelijk in zo’n fascistische tirade uitbarsten dat hij weer gemakkelijk als doorgedraaide racist kan worden weggezet.

Ook Landschots zwarte sidekick Yernaz (ja ja, een veel te directe verwijzing naar de gelijknamige in opspraak geraakte FvD-politicus) blijft een verzameling oneliners. In tegenstelling tot eerdere voorstellingen als The Nation of De lankmoedigen nemen Vos en De Vroedt in De wereld volgens John te weinig tijd om een specifieke maatschappelijke realiteit in al zijn complexiteit recht te kunnen doen.

Jongen met weinig kansen

Wat echter wel overeind blijft is het drama van Jan K. zelf. De wereld volgens John is het interessantst als het laat zien hoe een jongen met weinig maatschappelijke kansen totaal klem kan komen te zitten tussen loyaliteit naar de eigen kring, de vernietigende werking van het globale kapitalisme en de sociale codes van de moderne multiculturele samenleving. De makers gaan de duistere extremen van zo’n radicaliseringsproces uit de weg, maar Vos en De Vroedt brengen de voedingsbodem voor extreem-rechts met een empathische blik in kaart.