Guus Kouwenhoven werd veroordeeld voor oorlogsmisdaden, maar leeft in weelde

Uitlevering Zakenman Guus Kouwenhoven werd veroordeeld tot negentien jaar cel, voor oorlogsmisdaden in West-Afrika. Toch leeft hij nog altijd in een villa in Kaapstad. Waarom levert Zuid-Afrika hem niet uit?

De veroordeelde zakenmán Guus Kouwenhoven (links) bij het gerechtshof in Kaapstad, in januari 2018.
De veroordeelde zakenmán Guus Kouwenhoven (links) bij het gerechtshof in Kaapstad, in januari 2018. Foto Nic Bothma / EPA

Twee jaar nadat het hof in Den Bosch hem bestrafte met negentien jaar cel wegens illegale wapenhandel en betrokkenheid bij oorlogsmisdaden in de Afrikaanse landen Guinee en Liberia, woont zakenman Guus Kouwenhoven (75) nog steeds in grote weelde in een villa in Kaapstad. En ook zakelijk is hij gewoon actief, met een houtkapbedrijf in Congo-Brazzaville.

Global Witness, een Britse mensenrechtenorganisatie die betrokken was bij de strafzaak tegen hem, riep minister Stef Blok (Buitenlandse Zaken, VVD) deze week per brief op tot optreden. Het is zaak dat Kouwenhoven nu eindelijk wordt uitgeleverd aan Nederland.

Nadat het Bossche gerechtshof Kouwenhoven op 21 april 2017 had veroordeeld, werd hij in december van dat jaar aangehouden in zijn huis in Kaapstad. De Rotterdamse zakenman en zijn advocaten hebben sindsdien met een reeks procedures uitlevering weten te voorkomen. Verschillende keren werden rechtszittingen verplaatst, onder meer omdat Kouwenhoven vorig jaar zijn been had gebroken. Een nieuwe zitting in Kaapstad vindt op zijn vroegst plaats in juni.

„Als Nederland meer druk had gezet, zou hij intussen wel zijn uitgeleverd”, stelt Alan White, voormalig hoofd onderzoek van het door de Verenigde Naties ondersteunde Speciale Hof voor Sierra Leone. Hij werkte van 2002 tot en met 2005 in de hoofdstad Freetown. In die functie was hij de rechterhand van de aanklager van dit internationale tribunaal, dat de misdrijven moest berechten die waren gepleegd tijdens de burgeroorlog in dit West-Afrikaanse land.

Zijn onderzoek leidde onder meer tot de veroordeling van de Liberiaanse oud-president Charles Taylor tot vijftig jaar cel. Onderzoeker White en de officier van justitie van het Speciale Hof hebben de Nederlandse autoriteiten eveneens ondersteund bij de vervolging van Kouwenhoven.

In de jaren negentig stortte Taylor niet alleen zijn eigen land, maar ook Sierra Leone in een jarenlange bloedige strijd. Onder zijn regime zijn naar schatting 100.000 tot 250.000 mensen omgekomen.

Kouwenhoven voorzag Taylor van fondsen, zo achtte het Bossche hof bewezen, door met hem de opbrengst te delen van zijn houtkapbedrijf OTC, het grootste in het bosrijke Liberia. Ook was de zakenman betrokken bij import van wapens en stuurde hij medewerkers van zijn bedrijven naar het front om Taylors manschappen te steunen in de gevechten tegen rebellen.

Druk uitoefenen

Zuid-Afrika gaat Kouwenhoven niet zonder meer uitleveren, vermoedt White. Daarom is het volgens hem noodzakelijk dat Den Haag druk uitoefent op de Zuid-Afrikaanse regering en de onmiddellijke uitlevering eist.

White: „Kouwenhoven is een Nederlands staatsburger, veroordeeld voor oorlogsmisdaden, en Den Haag is de internationale zetel van gerechtigheid. Daarom verrast het me dat Nederland publiekelijk niet meer heeft gedaan om de uitlevering te bespoedigen.”

Global Witness, dat rond 2000 onderzoek deed naar illegale houtkap in Liberia en daarbij Kouwenhoven in het vizier kreeg, vindt het ook tijd voor actie. „Er zijn delen in de wereld waar de kans dat iemand nog wordt uitgeleverd afneemt naarmate dat langer duurt”, zegt directeur Patrick Alley. „Daarom vinden wij dat Nederland zich hier ferm moet opstellen en de druk moet opvoeren. Iemand die veroordeeld is voor daden die zo enorm veel enorme impact hebben gehad, moet daar wel zijn straf voor ondergaan.”

Mensenrechtenadvocaat en hoogleraar Liesbeth Zegveld is niet verbaasd dat Kouwenhoven nog steeds vrij rondloopt. „Dit heeft zonder twijfel te maken met diplomatieke en politieke belangen. Zowel hier als in Zuid-Afrika lijkt niets te gebeuren. Nederland is beducht voor het beschadigen van relaties.”



Het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken, zo vindt White, moet de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties om een resolutie vragen waarin geëist wordt dat Zuid-Afrika Kouwenhoven uitlevert. „Nederland was vorig jaar nog lid van de Veiligheidsraad. En nog steeds heeft het een sterke reputatie op het gebied van mensenrechten en een krachtige stem bij de VN.”

Een andere optie is alsnog achter Kouwenhovens geld aangaan. Volgens onderzoekers van de VN en van particuliere organisaties verdiende het bedrijf van Kouwenhoven zo’n 50 tot 75 miljoen dollar per jaar in de periode 1997 tot 2000, vertelt White. „Hij moet dus behoorlijk rijk zijn.”

Het vastgoed dat Kouwenhoven bezit lijkt dat te bevestigen. Zelf bewoont hij tegenwoordig een villa in de wijk Constantia. In een andere dure wijk van Kaapstad heeft hij ook een enorme woning, Villa Mon Rêve. Met vijf verdiepingen, twee liften, zes slaapkamers, fitnessruimte, stoomcabine, gigantische keuken, bioscoop, garage voor vier auto’s, grote huiskamers en een binnen- en buitenzwembad is de woning zo bijzonder dat de Zuid-Afrikaanse televisie er een reportage aan wijdde. De eigendom schreef de tv-zender toe aan Kouwenhovens vrouw Jenny. Zij is ook eigenaar van een schoonheidssalon in een van de duurste wijken van Kaapstad.

Nieuw houtbedrijf

Kouwenhoven zette na zijn Liberiaanse avontuur een nieuw houtbedrijf op, in Congo-Brazzaville. Dat bedrijf, Société Sciage Industriels Panneaux Moulures (Sipam), wordt nu mede gerund door de schoonzoon van Kouwenhoven, aldus diens profiel op LinkedIn. In 2013 dook Kouwenhoven in Congolese media op als gedelegeerd bestuurder van Sipam. In 2016 claimt het Amerikaanse milieuplatform Mongabay in een artikel documenten uit 2004 te hebben waaruit blijkt dat Kouwenhoven Sipam controleert en dat hij de eigendom van het bedrijf deelt met de Congolese minister Emile Ouesso. Volgens een Congolese regeringspublicatie uit 2016 bezit Kouwenhoven sinds april van dat jaar alle aandelen.

Sipam, volgens de eigen website actief in transport, wegenaanleg en houtkap, heeft twee concessies. De grootste, Loumongo, is ruim 220.000 hectare groot, vergelijkbaar met de provincie Limburg. De naastgelegen, iets kleinere concessie Mapati beschikt over een eigen houtfabriek en zal 400 tot 450 banen opleveren, aldus Kouwenhoven in de Congolese media in 2013. Een nieuwsuitzending van een Congolees tv-station uit 2012 laat zien dat Sipam een miljoenenoperatie is. Op het terrein zijn zeker elf MAN-vrachtwagens, veertien Caterpillar-graafmachines en ander zwaar materieel te zien. In correspondentie tussen onderzoekers en de Wereldbank uit datzelfde jaar, ingezien door NRC, wordt gesproken over 150 vrachtwagens en 34 bulldozers van Sipam. De Wereldbank financierde het project in 2011 nog met 3,6 miljoen dollar. Sipam zou er 2,2 kilometer weg voor aanleggen bij de havenstad Pointe Noir. Kouwenhoven was op dat moment veroordeeld tot 8 jaar cel wegens wapensmokkel.

Fout geld

Het Nederlandse Openbaar Ministerie besloot in 2017 Kouwenhovens vermogen buiten beschouwing te laten. Daarover verklaarde het: „Bij een drugshandelaar weet je: die heeft zoveel bolletjes verkocht tegen die inkoopsprijs, hij heeft zoveel winst gemaakt.” Maar het bleek moeilijk te bepalen hoeveel winst Kouwenhoven op de wapenimport maakte. „Ook is er geen geldboete geëist in verband met de lange duur van de behandeling bij zowel de Hoge Raad als bij het hof Den Bosch.”

White vindt dat onbegrijpelijk. „Het lijkt er sterk op dat het foute geld van Kouwenhoven nog steeds circuleert. En witwassen is niet zo moeilijk om aan te tonen.”

Kouwenhovens Zuid-Afrikaanse raadsman Anton Katz, specialist in uitleveringszaken, verzekert dat er „niets ongewoons” aan de hand is met het verzoek om uitlevering van zijn cliënt. „De Zuid-Afrikaanse en Nederlandse autoriteiten hadden tijd nodig voor de formaliteiten.” Bovendien vecht Katz de arrestatie van Kouwenhoven in 2017 aan, wat de uitleveringszaak vertraagt. Voor het arrestatiebevel zou ongeoorloofde documentatie zijn gebruikt.

Dat er nu internationale oproepen aan Den Haag zijn om de druk op te voeren, doet Katz weinig. „Niet relevant.”

Justitie stelt desgevraagd, ook namens Buitenlandse Zaken, dat „de zaak Kouwenhoven door de Nederlandse autoriteiten serieus is en wordt opgepakt. De zaak is thans in Zuid-Afrika onder de rechter. Over verdere contacten met buitenlandse autoriteiten in individuele zaken doen we naar buiten toe in beginsel nooit inhoudelijke mededelingen.”

Global Witness laat weten nog geen reactie te hebben gekregen op haar brief.