Mueller-rapport: wat niet werd weggelakt

Mueller-rapport Welke rol speelden de Russen bij de campagne van Trump? Speciaal aanklager Mueller zocht dit uit. Drie sleutelmomenten uit zijn rapport.

Vier pagina’s uit het Mueller-rapport werden donderdag gefotografeerd door journalisten op Capitol Hill, in de Amerikaanse hoofdstad Washington.
Vier pagina’s uit het Mueller-rapport werden donderdag gefotografeerd door journalisten op Capitol Hill, in de Amerikaanse hoofdstad Washington. Foto AP Photo/Cliff Owen

Bijna twee jaar onderzoek naar de gedragingen van de Amerikaanse president Trump en diens medewerkers is uitgemond in een rapport van 381 pagina’s, plus bijlagen. Twee delen zijn het: over de verdenking dat Trump of zijn campagne heeft samengespannen met de Russen bij het beïnvloeden van de verkiezingen van 2016, en over de verdenking dat de president de rechtsgang heeft belemmerd.

Zo’n tien procent van het rapport dat speciaal aanklager Robert Mueller aan de minister van Justitie stuurde, is weggelakt voordat het donderdag werd vrijgegeven. De inhoud laat nieuw licht schijnen op incidenten waarover de afgelopen jaren al veel is bericht door verschillende media. We lichten er hier drie uit, bekijken wat Mueller erover schrijft en wat dat betekent.

1. De ontmoeting in Trump Tower, New York, 9 juni 2016

Drie prominente leden van Trumps campagneteam ontmoeten enkele Russen die belastende informatie over Hillary Clinton zouden hebben.

„De Russische advocaat die tijdens de ontmoeting sprak, Natalia Veselnitskaja, had eerder voor de Russische regering gewerkt en onderhield gedurende deze tijd nog banden met de regering. Ze beweerde dat gelden uit illegale activiteiten in Rusland ten goede waren gekomen aan Hillary Clinton en andere Democraten. Trump jr. vroeg om bewijs dat deze bewering ondersteunde, maar Veselnitskaja gaf daar geen informatie over. (…) Na de verkiezingen deed Veselnitskaja nieuwe pogingen tot een vervolgafspraak, maar het overgangsteam van Trump reageerde daar niet op.

(…) Volgens de geschreven antwoorden die president Trump heeft verstrekt, herinnert hij zich niet dat hij destijds van de ontmoeting op de hoogte was, en het Bureau [van de speciaal aanklager, red.] heeft geen feitelijke bewijzen gevonden dat hij wist van de ontmoeting – of van het verband met Rusland – voordat deze plaatshad.”

Dit was, bij de onthulling in de zomer van 2017, het meest tot de verbeelding sprekende voorbeeld van een verband tussen Trumps campagne en de Russische regering – in de persoon van advocaat Veselnitskaja met haar banden. Vooral omdat hier én zijn campagneleider Paul Manafort, én zijn zoon Donald jr. én zijn schoonzoon Jared Kushner aanwezig waren.

Donald jr. had ja gezegd tegen de ontmoeting die hem via via was voorgesteld. Toen hij per mail hoorde dat hij „officiële documenten en informatie” zou kunnen krijgen „met belastende informatie over Hillary en haar handelwijze ten aanzien van Rusland”, antwoordde Trump jr. per mail: „Als het is wat je zegt, I love it.”

Twintig minuten duurde het alles bij elkaar en in die tijd stuurde Jared Kushner een tekstbericht naar Paul Manafort (die aan dezelfde tafel moet hebben gezeten): „Tijdverspilling”, en twee mails naar assistenten van hem, met het dringende verzoek hem op te bellen zodat hij een excuus had om eerder weg te lopen.

En dat is gelukt.

Al met al heeft de ontmoeting niets opgeleverd. De belastende informatie over Clinton bleek boterzacht, Donald jr. verontschuldigde zich achteraf bij Manafort en Kushner. Mueller bekeek of hier wetten waren overtreden, maar twee basisvereisten ontbraken. Hij kon niet vaststellen wat de geldelijke waarde was van de beloofde informatie (pas bij 2.000 dollar is sprake van een overtreding van de wet die bepaalt dat je geen buitenlandse gift aanneemt) en hij had sterk de indruk dat van opzet om de wet te overtreden geen sprake kon zijn geweest aangezien het de drie Trumpianen aan „algemene kennis” over deze wetten ontbrak.

In deze zin ontlast het onderzoek Trump grotendeels voor wat betreft de beschuldiging van samenzwering met Rusland. Maar in het hoofdstuk belemmering van de rechtsgang is de ontmoeting in Trump Tower vooral een van de vele voorbeelden van Trumps leugens over zijn eigen handelen en dat van zijn medewerkers.

Zodra het nieuws over deze ontmoeting naar buiten kwam, een jaar na dato, beval Trump zijn medewerkers herhaaldelijk mails hierover niet naar buiten te brengen. Hij stelde bovendien een valse verklaring op voor zijn zoon, waarin die zou zeggen dat het onderwerp van de ontmoeting ‘adoptie’ was, over een van de tegenmaatregelen van Rusland tegen de Amerikaanse sancties.

2. E-mail-dump van WikiLeaks, zomer en najaar 2016

WikiLeaks publiceerde mails uit de door Russen gehackte computers van de Democratische Partij en de campagne van Hillary Clinton.

„Gedurende 2016 bleef de Trump-campagne interesse tonen in Hillary Clintons privémailserver [waarmee de toenmalige minister van Buitenlandse Zaken ten onrechte werkcorrespondentie had gevoerd, red.], en in de vraag of zo’n 30.000 mails op die server inderdaad waren vernietigd, zoals de media berichtten. Verschillende individuen die met de campagne in verband stonden kregen in 2016 berichten over pogingen de hand te leggen op die verdwenen Clinton-mails en ander gestolen materiaal ten gunste van de Trump-campagne. (…) Het onderzoek kon geen bewijs vinden dat de campagne enige van deze Clinton-mails heeft gevonden, of dat de contacten daarover deel uitmaakten van een gecoördineerde inspanning van Rusland en de Trump-campagne.”

Van de negen pagina’s onder het kopje ‘Contacten met de campagne over WikiLeaks’ zijn er acht zwartgelakt, vrijwel alles onder het motto ‘openbaarmaking schaadt lopend onderzoek’. Wat kunnen we concluderen? Dat Trump nog niet van justitie af is. Tijdens zijn onderzoek heeft Mueller zaken afgeschoven naar ‘gewone’ onderzoeksteams van het openbaar ministerie. Tussen de zwarte blokken staan zinnen die lijken te wijzen op het toevallig samenlopen van omstandigheden. Vijf uur nadat Trump bij een verkiezingsbijeenkomst zegt, „Rusland, als jullie luisteren, ik hoop dat jullie die 30.000 mails vinden”, proberen Russische spionnen in te breken in computers in Clintons kantoor. Een andere zwartgelakte passage toont een andere coïncidentie. Uren nadat The Washington Post een filmpje publiceerde waarop Trump denigrerend over vrouwen sprak („grab ’em by the pussy”), dumpte WikiLeaks mails van Clintons campagnemanager. De paar leesbare zinnen lijken erop te duiden dat Mueller ook hier geen bewijzen kon vinden van coördinatie.

3. Ontslag van James Comey, 9 mei 2017

Trump ontsloeg de FBI-directeur toen het onderzoek naar de Russische connecties van de campagne net op gang kwam.

[FBI-directeur James] Comey zou op 3 maart 2017 voor het Congres getuigen. (…) In zijn verhoor weigerde Comey vragen over de reikwijdte of thema’s van het Rusland-onderzoek te beantwoorden, en hij verklaarde ook niet publiekelijk dat de president persoonlijk niet werd onderzocht. Twee dagen later, op 5 mei 2017, zei de president tegen naaste medewerkers dat hij Comey zou ontslaan, en op 9 mei deed hij dat. Hij gebruikte de ontslagbrief om bekend te maken dat Comey de president op drie verschillende momenten had gezegd dat er geen onderzoek naar hem werd gedaan. (…) Nadat staatssecretaris Rod Rosenstein had geweigerd te verklaren dat [een memo van zijn hand, red] de reden voor het ontslag was, gaf de president toe dat hij van plan was geweest Comey te ontslaan, los van de aanbeveling van Justitie, en dat bij het nemen van zijn besluit het Rusland-onderzoek door zijn hoofd was gegaan. Hij zei tegen de Russische minister van Buitenlandse Zaken: „(…) Ik stond onder grote druk door Rusland. Die is nu weggenomen.”

Het ontslag van FBI-directeur James Comey werd onmiddellijk gezien als een poging van de president om het onderzoek naar de contacten van zijn campagne met Russen te torpederen. Het ontslag leidde direct tot de aanstelling van een speciaal aanklager. Toen Trump dat nieuws hoorde, zakte hij volgens Mueller „onderuit in zijn stoel en zei: ‘O mijn God. Dit is vreselijk. Dit is het eind van mijn presidentschap. I’m fucked.’” Trump heeft zo nadrukkelijk geprobeerd (opnieuw) te liegen over zijn redenen om Comey te ontslaan, dat hij daarmee de verdenking van belemmering van de rechtsgang alleen maar vergrootte. Zijn adviseurs hebben hem geprobeerd een eerlijke verklaring voor het ontslag te laten geven, of anders nog liever helemaal geen verklaring (de president mag zijn topambtenaren ontslaan).

Trump zou na het ontslag in eerste instantie verwijzen naar een memo van Rod Rosenstein. Daarin schreef de staatssecretaris van Justitie dat Comey het vertrouwen van zijn FBI-personeel had verloren door de wijze waarop hij had gehandeld in het onderzoek naar Hillary Clinton, die abusievelijk een privémailserver had gebruikt om werkmails te versturen. Maar tegenover de Russische minister van Buitenlandse Zaken en een Amerikaanse tv-journalist zei Trump dat hij het besluit om Comey te ontslaan al had genomen voor hij het memo van Rosenstein had gekregen en dat hij van het „Rusland-gedoe” af wilde.

Is dat geen duidelijk bewijs voor belemmering van de rechtsgang? Mueller analyseert de kwestie genuanceerd. Hij stelt vast dat er feitelijk geen sprake is geweest van een „belemmerende handeling” – het eerste criterium. Het onderzoek is immers voortgezet. De president liet Comey in eerste instantie opvolgen door diens adjunct, van wie hij zelf had gehoord dat die „zeer nauw” met Comey had samengewerkt, ook in de zaak-Clinton. Bovendien was de president zich ervan bewust dat hij, door Comey te ontslaan, het onderzoek eerder zou doen verlengen dan verkorten, zo zei hij tegen dezelfde tv-journalist.

Trump was zich er wel van bewust dat de zaak uiteindelijk voor de rechter zou kunnen komen – het tweede criterium voor de belemmeringsclausule. Als het gaat om het derde criterium, opzet, is Mueller voorzichtig. Het is voor hem duidelijk dat de president met zijn gelieg iets probeert te verdoezelen. In dit verband haalt hij ook de gênante persconferentie van woordvoerder Sarah Sanders aan, die verklaarde dat ze van „talloze” FBI-agenten had gehoord dat ze geen vertrouwen meer in Comey hadden. Ze moest direct toegeven dat deze uitspraak nergens op gebaseerd was.

Maar wat verdoezelt Trump? Mueller vond geen bewijs voor een samenzwering met Rusland. Hij zegt er wel in een enigszins ondoorgrondelijke formulering bij dat Trump op dat moment, voorjaar 2017, kon vrezen dat „grondig FBI-onderzoek feiten over de campagne en de president zelf aan het licht zou brengen waarvan de president kon denken dat het misdrijven waren”. Maar de bewijzen die hij vond, verzucht Mueller, geven geen uitsluitsel over de vraag of de zorgen van de president politiek waren („zo kan ik niet regeren”) of persoonlijk, of allebei.