Waar komen wiebelbenen toch vandaan?

Durf te vragen Veel mensen kunnen hun benen niet stilhouden. Vooral ’s avonds en ’s nachts hebben ze een zeurend, soms pijnlijk gevoel.

Je benen niet kunnen stilhouden. Het klinkt wellicht triviaal, als een irritant zenuwtrekje dat je kunt afleren. Maar voor veel mensen is het een dagelijkse, beroerde realiteit. Circa 4 tot 14 procent van de volwassenen lijdt eraan: restless leg syndrome, of RLS. Vooral ’s avonds en ’s nachts hebben deze mensen een zeurend, soms pijnlijk gevoel in hun ledematen, wat zich vertaalt in een onbedwingbare drang de benen te bewegen. Hun nachten zijn een hel: ze moeten telkens opstaan om een stukje te lopen. Zodra ze weer gaan liggen, krijgen ze weer last. Overdag zijn ze vaak moe, prikkelbaar en slecht geconcentreerd.

„De oorzaak van RLS is nog steeds niet helemaal helder”, vertelt Roselyne Rijsman, medisch hoofd van het Slaap- en Waakcentrum van het Haaglanden Medisch Centrum. „Een ijzergebrek in de hersenen wordt nu gezien als belangrijkste onderliggende factor. Waarschijnlijk spelen zowel genetische aanleg als omgevingsfactoren een rol.”

Signalen in de hersenen

Het aanvullen van de ijzervoorraad in de hersenen kan de klachten verminderen, aldus Rijsman. Het mechanisme is ingewikkeld, aldus een recent artikel in het blad Neuroscientist. „Het ijzertekort leidt via een tekort aan adenosine tot een teveel aan glutamaat en dopamine in de hersenen”, legt Rijsman uit. Deze drie stoffen spelen een rol bij het doorgeven van signalen in de hersenen. „Bepaalde hersencircuits werken daardoor niet goed. Dat veroorzaakt de continue bewegingsdrang in rust, maar ook onwillekeurige beenbewegingen tijdens de slaap.”

Klachten zoals rusteloosheid en vermoeidheid komen bij meer aandoeningen voor. „Daarom is het belangrijk dat artsen andere aandoeningen uitsluiten”, zegt Rijsman. „Lastig is dat er voor RLS geen biomarkers bestaan, bijvoorbeeld stoffen in het bloed die duiden op RLS.” Artsen stellen de diagnose daarom aan de hand van vijf criteria, waaronder het feit dat de klachten vooral in rust optreden en weggaan door te bewegen. „Wel is er een aantal risicogenen gevonden”, merkt Rijsman op. „Die spelen een rol bij de aanleg en ontwikkeling van het centrale zenuwstelsel.”

RLS komt onder vrouwen tweemaal vaker voor dan onder mannen – een verschil dat waarschijnlijk met hormonen te maken heeft. De aandoening neemt meestal toe met de leeftijd en is niet te genezen. Bepaalde middelen kunnen de symptomen wel onderdrukken, zoals ijzer en medicijnen die aangrijpen op het dopamine- en glutamaatsysteem in de hersenen. In het uiterste geval kunnen artsen sterke middelen zoals opiaten voorschrijven.

Gematigd sporten

Veel websites over RLS geven leefstijladviezen: gematigd sporten, gezond eten, zo min mogelijk alcohol drinken. Maar ook positief denken. Of die dingen echt helpen, is nog niet bekend, merkt Rijsman op. Zelf publiceerde ze onlangs een overzicht van behandelopties voor RLS. „We weten ook nog niet of er een oorzakelijk verband is tussen de psyche en RLS. We zien wel relatief veel stemmings- en angststoornissen bij RLS-patiënten. Maar dat kan ook liggen aan de slechte slaapkwaliteit van deze mensen. Of aan de negatieve psychosociale gevolgen, bijvoorbeeld dat ze hun beroep niet meer kunnen uitoefenen doordat ze niet kunnen stilzitten. Zo kunnen mensen in een negatieve spiraal terechtkomen.”

Wekelijks zoekt de redactie wetenschap het antwoord op een veelgestelde vraag. Ook een vraag? durftevragen@nrc.nl