Scherp maar zachtmoedig observator van de strijd tussen mens en omgeving

Pieter Verhoeff 1938-2019 Necrologie Hij ging de werkelijkheid te lijf met een ‘poëtisch raster’. En injecteerde fictie met een flinke dosis realisme en ironie. Pieter Verhoeff, regisseur van tv-serie Jiskefet, historisch drama Nynke en avonturenfilm Brief voor de koning overleed deze week in zijn woonplaats Amsterdam.

Pieter Verhoeff (1938-2019)
Pieter Verhoeff (1938-2019) Foto Kippa

„Soms moet je een beetje liegen om dichter bij de waarheid te komen”, zei filmmaker Pieter Verhoeff ooit in een interview ter gelegenheid van de première van Nynke (2001), zijn met een Gouden Kalf bekroonde kostuumdrama. De film vertelt over het moeizame huwelijk tussen de socialistische politicus Pieter Jelle Troelstra en Afke’s tiental-schrijfster Nienke van Hichtum, die zich weigerde te schikken in de rol van huisvrouw.

Verhoeff draaide de film grotendeels in het Fries, zijn moedertaal. Hij werd in 1938 in Lemmer geboren. Woensdag overleed hij op 81-jarige leeftijd in zijn woonplaats Amsterdam aan de gevolgen van een lange ziekte.

Lees ook dit interview met Pieter Verhoeff uit 2017

Actrice Monic Hendrickx in Nynke

Foto Kippa

Experimenten

Dat ‘liegen’ was zijn nuchtere manier om poëzie en verbeelding te omschrijven. Maar hij bedoelde het ook letterlijk. Verhoeff was regisseur van liefdevolle kunstenaarsportretten, lyrische historische drama’s en fellere sociaal-realistische films – zoals het eveneens in het Fries gedraaide De Dream uit 1985 over de zaak Hogerhuis; Van geluk gesproken uit 1987 over de verschillende bewoners van een Amsterdams huis; De zondagsjongen uit 1992 over een Duits-Nederlandse jongen tegen de achtergrond van de EK halve finale Nederland-Duitsland in 1988.

Maar hij was ook een van de Nederlandse pioniers van het genre ‘mockumentary’: fictieve satires die eruitzien als documentaires. Geavanceerde artistiek-journalistieke experimenten met wat tegenwoordig ‘fake’ wordt genoemd. Toen zijn korte VPRO-film Rudy Schokker huilt niet meer (1972), over een onder de rook van Schiphol geboren baby die brult als een vliegtuigmotor, werd uitgezonden ontving de omroep bezorgde brieven. Dat was dus het gevolg van geluidsoverlast.

Verhoeff vestigde zijn naam in de jaren zeventig als tv-regisseur van innovatieve documentaires, onder andere voor VPRO-actualiteitenserie Het gat van Nederland en het vijfdelige ‘portret van een huwelijkscrisis’ Modern Leven (1979) waarin hij experimenteerde met nagespeelde scènes en in navolging van de Franse cinéma vérité met observaties van het alledaagse. „We gingen de werkelijkheid te lijf met een poëtisch raster”, zei hij daarover.

Later stond hij aan de wieg van de absurdistische serie Jiskefet (1990-2005), met Kees Prins, Michiel Romeyn en Herman Koch. Hij bedacht de naam Jiskefet, het Friese woord voor ‘vuilnisvat’. Zijn eerste speelfilm dateert uit 1980. Het teken van het beest vertelt het waargebeurde verhaal van een arbeider uit het Groningse Grootegast die in de jaren twintig vier politieagenten doodschoot omdat ze zijn vriendin kwamen arresteren.

De cast van Jiskefet in serie Debiteuren Crediteuren, geregisseerd door Verhoeff

Alle middelen geoorloofd

Hoewel Verhoeff zich vaak heeft verzet tegen het epitheton ‘streekfilmer’, zoals tegen elk hokje trouwens, blijft het een feit dat hij zijn belangrijkste inspiratie vaak vond op zijn geboortegrond en in (recente) geschiedenissen.

De grote uitzondering daarop was de Tonke Dragt-verfilming Brief voor de koning (2008), een fantasierijke avonturenfilm in een mythisch superlandschap waarvan je je even kon voorstellen dat het jongetje Verhoeff zelf ook ooit eens van ridders en epische missies had gedroomd.

Zijn sociale engagement bleek ook weer uit de laatste grote productie die hij maakte: het soms krampachtige docudrama Tokyo Trial uit 2016, over het tribunaal wegens oorlogsmisdaden tegen Japan, vanuit het perspectief van de Nederlandse rechter Bert Röling. Tokyo Trial maakte ruim gebruik van archiefbeelden om zijn karakterstudie met een flinke dosis werkelijkheid te injecteren. Het werk werd genomineerd voor een Emmy, zowel voor beste tv-serie als speelfilm.

Het was nog om andere redenen een echte Verhoeff: altijd draait het in zijn werk om de strijd tussen individu en de grotere sociaal-historische werkelijkheid. Het is een redelijk constant, maar wel uiterst avontuurlijk speelterrein waarop hij zich begaf: in zijn documentaires was de naakte werkelijkheid nooit genoeg om de waarheid boven tafel te halen, in zijn fictiefilms (bijna altijd op historisch of bestaand materiaal gebaseerd) moest juist de verbeelding met een beroep op de werkelijkheid worden afgezwakt. Alle middelen waren geoorloofd.

Veel van Verhoeffs films werden bekroond met Gouden Kalveren (in alle categorieën) en meermaals ingezonden voor de Oscar voor Beste Buitenlandse Film. Maar daarvan wist hij er niet een te verzilveren. Was zijn werk toch te ernstig, te tegendraads of juist te ironisch voor de Amerikaanse smaak?

Een persoonlijke favoriet was tv-film De langste reis(1996), geïnspireerd op de ontvoering van en de moord op Gerrit Jan Heijn, teruggebracht tot een sober kat-en-muisspel tussen twee mannen, de acteurs Eric van der Donk en Johan Leysen. Een speculatieve gedragsstudie. Wat gaat er om in het hoofd van een ontvoerder? Hoe bereidt hij zijn daad voor? Is het liedje dat hij ’s avonds nog voor zijn kinderen zingt dramatische ironie of zuivere observatie? In dat krachtenveld tussen verbeelding en realisme was Verhoeff op zijn best: even scherp als zachtmoedig.

Bekijk hier de filmtrailer van De brief voor de koning , geregisseerd door Verhoeff

Correctie (23 april 2019): In een eerdere versie van dit artikel stond werd gesproken van het „Friese Grootegast”. Grootegast ligt in Groningen. Dat is hierboven aangepast.