Misja en Sally

Over de vraag wie de grootste wereldkampioen uit de geschiedenis is kunnen de cijferaars twisten, maar ik weet wie de meest geliefde was. Dat was Michail Tal (1936-1992), ook al was hij maar een jaar kampioen.

Voor de schakers was het door zijn avontuurlijke stijl en zijn allesverterende schaakliefde, die zijn andere passies zoals theater, literatuur en muziek altijd op de achtergrond drong. Maar ook wie geen paard van een loper kon onderscheiden, had bij Tal het gevoel dat hij een genie ontmoette, iemand met enorme eruditie, een briljante conversatie en in zijn gloriejaren een bijna demonische energie, al was hij altijd de vriendelijkheid zelve.

Onlangs kwam bij de uitgeverij Elk and Ruby, die veel Russische schatten voor ons opent, het boek Checkmate van Sally Landau uit. Het verscheen in het Russisch in 1998.

Sally Landau was een succesvolle zanger, danser en pianist toen ze Tal ontmoette. Ze was met hem getrouwd van 1959 tot 1970, maar in zekere zin bleef ze altijd zijn vrouw. Ze deden elkaar pijn tijdens hun huwelijk, met ontrouw van beide kanten. Voor Tal was dat heel gewoon, hij kon niet zonder vrouwelijke bewonderaars.

Tal was onwerelds. Hij wist niet hoe hij het gas moest aansteken als zijn ouders niet thuis waren. Landau schrijft dat hij een keer klaagde over een vreemde pijn in een voet, en toen zag ze dat hij al de hele dag twee rechterschoenen aanhad.

Ze hielden van elkaar tot het eind. Tal bleef opbellen, waar hij ook was, vaak vroeg hij of ze wilde komen en vaak deed ze dat ook. Toen Sally na haar emigratie met een andere man trouwde, was dat iemand wiens grootste wens het was om Tal te ontmoeten en met hem te schaken.

Die man en Tal werden vrienden, zoals Sally bevriend raakte met Tals latere vrouw Gelia. Toen hij stierf bleven ze op de begrafenis in Riga samen verweesd achter.

Het boek van Sally Landau verandert ons beeld van Tal niet, maar het verrijkt het zeer. Ik vond het erg ontroerend.

Michail Tal - Dragoljub Velimirovic, Joegoslavië - Sovjet Unie, Teslic 1979

1. c4 c5 2. b3 Pc6 3. Lb2 e5 4. g3 d6 5. Lg2 Le6 6. Pc3 Dd7 7. Pf3 Lh3 8. Lxh3 Dxh3 9. Pd5 Dd7 10. e3 Pce7 11. Pc3 Pf6 12. 0-0 e4 13. Pg5 d5 14. cxd5 Df5

Zie diagram

15. Pxf7 Een half-correct stukoffer. Tal zei eens: „Je moet je tegenstander meenemen naar een donker bos waar 2+2 =5 geldt, en het pad naar buiten slechts breed genoeg is voor een van de twee.” 15...Kxf7 16. f3 Pexd5 17. fxe4 Pxc3 18. Lxc3 Dxe4 19. Dh5+ Ke6 20. Dh3+ Kd6 Velimirovic was een vechtjas en gaat zetherhaling door 20...Kf7 21. Dh5+ (wat Tal overigens niet van plan was) uit de weg. 21. b4 Tal opent een nieuw front. 21...Kc7 22. Tac1 Tc8 23. Tf5 Tot hier had zwart goed verdedigd en na 23...b6 zou Tal niet genoeg hebben voor zijn stuk. 23...Dg4 24. Le5+ Kd7 25. Df1 De4 In tijdnood gaat het mis met zwart. Na 23...c4 zou het ongeveer gelijk staan. 26. Tc4 Dc6 27. Dh3 De6 Na 27...Kd8 28. bxc5 was er nog hoop voor zwart. 28. Lxf6 gxf6 Na 28...Dxc4 komt het fraaie 29. Lxg7 met de bedoeling 29...Lxg7 30. Tf7+ en mat. 29. Te4 Dxa2 30. Txc5+ Zwart gaf op.