Recensie

Recensie Muziek

Beyoncé’s feestelijke ode aan de zwarte cultuur: ‘Homecoming’

Documentaire en live-album De concerten van Beyoncé op festival Coachella (2018) en de offers die ze daarvoor bracht, zijn in een Netflix-documentaire te zien. En te beluisteren op een nieuw live-album.

Beyoncé als Queen B tijdens het Coachella festival in 2018
Beyoncé als Queen B tijdens het Coachella festival in 2018

De nieuwe documentaire van Beyoncé, Homecoming, is sinds deze week te zien op Netflix. Naar aanleiding hiervan, had de Twitterpagina van Netflix US zichzelf op de releasedatum even omgedoopt tot ‘Netflix US aka Beyflix’. Haar nieuwste verrassingsalbum, Homecoming: The Live Album, werd op dezelfde dag ook onverwachts uitgebracht op de voornaamste streaming platforms. Het album telt 40 nummers, waaronder alle nummers uit de documentaire en enkele bonus tracks. Daarbovenop kondigde het Amerikaanse tijdschrift Variety aan dat Beyoncé’s bekroonde visuele album Lemonade (2016), drie jaar lang exclusief op Beyoncé en Jay-Z’s streaming platform Tidal, vanaf 23 april op alle streaming platforms beschikbaar zal zijn.

April 2019 is dus een goede maand voor Beyoncé-fans, maar dat was april 2018 ook. Toen was Beyoncé Knowles-Carter (37), alias Beyoncé, hoofdact op het grote Amerikaanse popfestival Coachella, dat plaatsvond op twee opeenvolgende weekends. Beyoncé was er de eerste zwarte vrouw, en de derde vrouw ooit. Haar act werd massaal gestreamd op YouTube. Met 458.000 kijkers op zijn piek werd het de meest bekeken live performance in de geschiedenis van Coachella. Het was zo’n fenomeen dat de hele 2018- editie van Coachella op sociale media werd omgedoopt tot ‘Beychella’. En nu is de performance dus te zien op Netflix, in Homecoming.

Ode aan zwarte universiteiten

De film vol liedjes, dans en gesprekken, is meer dan een concertfilm, zoals ook ‘Beychella’ meer was dan een festivalact: beide zijn ook een viering van de zwarte cultuur. Dat was het hoofddoel van Beyoncé, hoewel zelfs haar moeder, Tina Knowles, hierover bedenkingen uitte op Instagram. Zou het overwegend wit publiek van Coachella een show begrijpen die zo verankerd was in de zwarte cultuur, en vooral in de zwarte universitaire cultuur?

Dat deed er voor haar dochter niet toe. Sterker: „Ik wilde dat iedereen die ooit om zijn uiterlijk werd afgewezen, het gevoel had ook op dit podium vertegenwoordigd te zijn”, zegt Beyoncé.

Beychella stond in het teken van Historically Black Colleges and Universities (HBCU), traditioneel zwarte hogescholen en universiteiten. Ze zijn essentieel in de emancipatie van de zwarte cultuur in de VS. Afgestudeerden van die opleidingen hebben een belangrijke en verbindende rol in de Afro-Amerikaanse cultuur.

Beyoncé zelf ging niet naar een zwarte universiteit: „Destiny’s Child was mijn universiteit en het leven was mijn docent.”

Maar de verbindende kracht en de culturele plaats van die instellingen ontgingen haar niet. „Er is iets ongelooflijk belangrijks in de HBCU-ervaring, dat gevierd en beschermd moet worden.” En vieren deed ze. Beychella werd een ware ode aan traditioneel zwarte hogescholen en universiteiten.

Het thema van Beychella, ‘homecoming’, is daar ook een prominent onderdeel van. ‘Homecoming’, letterlijk ‘thuiskomen’, is in de Verenigde Staten het moment aan het begin van het schooljaar waarop alumni, alumnae en voormalige medewerkers worden uitgenodigd om het bestaan van hun instelling te vieren met sport, muziek en optredens. De studenten dragen kleren met emblemen van de school, in kleuren van hun schoolverenigingen. Beychella is de homecoming-viering van Beyoncé’s fictieve school, met dansers en bandleden in fictieve schoolkleren, met daarop haar wapenschild: een Egyptische koningin, een zwarte panter (verwijzing naar de politieke beweging, Black Panthers), de vuist van een zwarte vrouw (naar de ‘black power fist’) en een bij (voor de fans, die Beyoncé ‘Queen B’, bijenkoningin, noemen en naar zichzelf verwijzen als de ‘Beyhive’ – de bijenkorf). Coachella werd omgevormd tot een tribune, waarop haar meer dan honderdvijftig zwarte zangers, dansers en muzikanten met haar optreden. Een echte homecoming. Maar de documentaire gaat ook over ‘homecoming’ in de letterlijke zin: thuiskomen.

Zwangerschap met complicaties

Beyoncé zou oorspronkelijk optreden op Coachella 2017. Ze zou als hoofdact de tweede vrouw ooit zijn, en de eerste vrouw in een decennium. Ze raakte onverwachts zwanger van een tweeling en moest afzeggen. Haar optreden werd verzet naar 2018.

Beyoncé repeteert: menselijke kant in ‘Homecoming’

In de documentaire praat Beyoncé openhartig over haar zwangerschap. Op de geboortedag woog ze 99 kilo en de zwangerschap verliep extreem moeilijk: ze had veel complicaties en kreeg een spoedkeizersnede. Toch was ze een maand na de geboorte van haar tweeling weer aan het werk.

Coachella zou haar ‘homecoming’ worden: voor de eerste keer in langer dan een jaar zou ze opnieuw op het podium staan. Thuiskomen. Dat bleek moeilijker dan verwacht: haar lichaam voelde niet meer hetzelfde aan. Ze moest trainen om haar lichaam opnieuw op te bouwen, terwijl zij er zelf niet helemaal bij was met haar hoofd: ze wilde bij haar kinderen zijn. „Mensen zien de opofferingen niet,” zegt ze emotioneel.

In Homecoming toont ze die opofferingen: eten opgeven, kinderen minder zien, onophoudelijk sporten.

De documentaire toont een menselijker kant van Beyoncé. We zien haar intensieve trainingen. Ze twijfelt aan zichzelf en is ook bang om te falen. Op het festivalpodium zien we haar zweten.

Acht maanden werkte ze aan de voorbereiding van de show. Maar eigenlijk was ze zich heel haar leven hierop aan het voorbereiden, vertelt ze: „Ik heb mijn geschiedenis en mijn verleden bestudeerd en ik heb alle fouten en alle overwinningen van mijn 22 jaar lange carrière in mijn twee uur lange Homecoming-performance gestoken.’ Op Beychella speelt ze dan ook nummers van haar hele repertoire – van ‘Say My Name’ (1999) tot ‘Top Off’ (2018).

Persoonlijk en politiek

Beychella en Homecoming zijn persoonlijk en politiek. Beyoncé is een zwarte vrouw, daar kan je niet om heen kijken. „De minst gerespecteerde persoon in Amerika is de zwarte vrouw,” weerklinkt de stem van Malcolm X luid op Coachella. Beyoncé laat Nina Simone meermaals horen tijdens haar performance. De documentaire is ingedeeld in thematische stukken, die telkens worden voorafgegaan met een citaat van prominente zwarte denkers, voornamelijk academici, veel vrouwen, en veel afkomstig van een HBCU. Beyoncé vertelt ons: dit zijn de invloeden die mij hebben gevormd, dit vind ik belangrijk.

Familie is ook een belangrijk thema. We zien in Homecoming een mini-reünie met de Destiny’s Child, Kelly Rowland en Michelle Williams, de groep waarmee ze eind jaren negentig doorbrak. Haar man Jay-Z komt het podium op voor hun hitnummer Déjà Vu. Solange Knowles verschijnt voor een dans met haar grote zus. Als de zussen pogen te knuffelen, vallen ze allebei al lachend op de grond – de val wordt snel onderdeel van de dans, het lijkt bijna een deel van de script. Ook haar crew, de meer dan 150 artiesten die in de loop van de avond met haar op het podium komen te staan, zijn haar familie. Als Beyoncé over hen praat, druipt de trots eraf. Ze is een trotse koningin die toekijkt op haar rijk.

Zo staat ze op het podium van Coachella. Zij is Queen B. Dit is haar homecoming. Beyoncé is thuis.