‘Oekraïnes bestemming is het Westen’, zeggen ze in Odessa

President Petro Porosjenko verliest zondag waarschijnlijk de verkiezingen. Hij heeft zijn belofte de corruptie aan te pakken, niet waargemaakt. Toch zien Oekraïners wel dat er in de afgelopen vijf jaar veel is veranderd – ook ten goede.

Kadetten van de marine-academie in Odessa.
Kadetten van de marine-academie in Odessa. Foto Steven Derix

Odessa, zo pleegt men te zeggen, is de stad van humor en vertier. Er waait een kille wind vanaf de Zwarte Zee, maar in het stadspark zorgt een blaaskapel voor een vrolijke stemming. Ouderen in warme jassen wagen voorzichtig een dansje. „Odessa, ik hóu van jóu”, kweelt de zanger met een witte kapiteinspet op het hoofd.

Maar nog geen honderd meter verderop dreigt de confrontatie tussen activisten en een ingehuurde knokploeg uit te lopen op een massale vechtpartij.

Dit verwaarloosde terrein was vroeger een openluchttheater, en de activisten willen dat dat zo blijft. In 2016 konden ze voorkomen dat hier een winkelcentrum werd gebouwd. Nu is de huurder opnieuw begonnen met bouwwerkzaamheden – voor de renovatie van het theater, zegt hij zelf. Maar dat geloven de activisten niet. Die bouwkeet moet nú weg. De activisten hebben hulp gekregen van de ‘Zelfverdediging Majdan Odessa’, opgeschoten jongens die hun gezicht verbergen achter shawls en donkere zonnebrillen. Tegenover hen staan Oekraïense ‘patriotten’ – of misschien is hooligans een beter woord. Er wordt geschreeuwd, geduwd en getrokken.

De mannen in hun gevechtslaarzen zien er dreigend uit. Maar hier staan ook doodgewone Oekraïners, mensen die zich de idealen van de Majdan-revolutie van 2014 niet laten afpakken.

Zoals activiste Svetlana Podpalaja. Iemand heeft haar toegebeten dat ze haar zullen „verzuipen”, maar ze staat er nog steeds. Of Igor Zjoebin, importeur van behang. Hij voelde zich nimmer Oekraïner. Maar toen Rusland de Krim annexeerde kocht hij een kalasjnikov en voegde hij zich bij de burgerwacht. Of neem Vitali Oplatsjko, 81 jaar oud al weer, die in discussie gaat met de huurbaas. Hij wijst minachtend naar de knokploeg: „Het schuim van onze revolutie.” Tegen de leider: „Zjenja! Je bent een lul, weet je dat wel?” De commandant lacht schaapachtig.

De strijd om het openluchttheater laat goed zien wat er mis is in het hedendaagse Oekraïne. De huurder is een katvanger, zeggen de activisten, die opereert namens maffiabaas Vladimir Galanternik en burgemeester Gennadi Troechanov. In 2014 liep Troechanov nog rond met een oranje-zwart lintje op zijn revers – het symbool van Russische separatisten. Nu ziet hij er geen been in om losgeslagen Oekraïense nationalisten het vuile werk op te laten knappen.

Lees ook het profiel van presidentskandidaat Zelensky

‘Geen meter verder gekomen’

Burgemeester Troechanov is verdachte in een grote corruptiezaak, maar tijdens de behandeling daarvan blijft hij gewoon in functie. Op last van president Porosjenko, zegt gemeenteraadslid Olga Kvasnitskaja. In de gemeenteraad van Odessa werkt Troechanovs lokale partij nauw samen met de partij van Porosjenko. „De twee partijen stemmen unisono.” Kvasnitskaja velt een hard oordeel over de zittende president Porosjenko: „Met Pjotr Aleksjevitsj zijn we de afgelopen vijf jaar geen meter verder gekomen.”

Komende zondag is de beslissende tweede ronde van de presidentsverkiezingen en het heeft er alle schijn van dat een nieuwkomer, acteur en komiek Volodymyr Zelensky, Porosjenko gaat verslaan.

Van de kiesgerechtigden die zeggen te gaan stemmen, kiest 60,8 procent voor Zelensky, zo blijkt uit een recente peiling. Porosjenko scoort 24,4 procent – een onoverbrugbare kloof, zo lijkt het.

Leven in Odessa: foto’s van het protest bij het openluchttheater. Tekst loopt door onder de foto’s.

Oekraïners zijn teleurgesteld in hun president. De Majdan-revolutie had burgers hoop gegeven op een op het Westen georiënteerd, democratisch en minder corrupt Oekraïne.

Maar Rusland annexeerde de Krim en in de Donbas scheidden gewapende separatisten zich af van Kiev. Porosjenko wist de oorlog te stabiliseren en internationale steun te verwerven voor sancties tegen Rusland. Maar de maatregelen tegen corruptie die hij beloofde zijn niet gerealiseerd, sterker nog: Porosjenko vulde zelf zijn zakken. In de ranglijst van anticorruptie-organisatie Transparency International staat Oekraïne op plaats 120 – van de 180 landen op de lijst.

„Maar we stónden op plaats 130”, zegt sociaal ondernemer Oleksandr Slavsky opgewekt. Het is negen uur ’s ochtends, maar in de hippe bar ‘De Jeugd’ – jaren tachtig-interieur – staat de stereo al te blazen. Slavsky (35) nipt aan zijn americano. De strijd tegen de corruptie is een gevecht van lange adem, zegt hij. En er is in de afgelopen vijf jaar ook veel tot stand gekomen: regionaal zelfbestuur, modernisering van het onderwijs, hervormingen in de zorg.

„Er wordt minder gestolen”, zegt Slavsky. Hij vertelt over de opgelapte wegen en over hoe de Oekraïense spoorwegen uit de as zijn herrezen. „Binnenkort kunnen we met een prijsvechter voor 90 euro naar Rome vliegen.” Hij lacht: „En we hebben geen visum meer nodig.”

Oekraïne is opgekrabbeld uit een diepe crisis. In 2014 en 2015 daalde het bruto binnenlands product met respectievelijk 6,6 en 9,8 procent. De Oekraïense Centrale Bank zag zich gedwongen de grivna met 200 procent te devalueren. Dat maakte Oekraïense producten goedkoop. Sinds 2016 groeit de economie weer – het afgelopen jaar met 3,5 procent. Havenstad Odessa (ruim een miljoen inwoners) is veranderd in een boom town. Veel vluchtelingen uit de Donbas kozen voor deze Russischtalige stad aan de Zwarte Zee, met zijn statige herenhuizen en kosmopolitische cultuur. Langs de Franse Boulevard, met zijn chique villa’s, wordt druk gebouwd.

Leven in Odessa. Tekst loopt door onder de foto’s.

In Odessa is een dafeltje-dekje-project voor ouderen, die gratis maaltijden verstrekt. Het project wordt gerund door vrijwilligers.
Foto Steven Derix
Lokale jeugd bij een attractie op de kermis in Odessa.
Foto Steven Derix
Foto’s Steven Derix

Begin 2014 probeerde het Kremlin Odessa los te weken van Kiev. Op twee locaties in de stad verrees een podium waar pro-Russische activisten aansluiting met Rusland eisten. Als de ‘Volksrepubliek Odessa’ een feit was geworden dan was de hele Zwarte-Zeekust in handen gevallen van separatisten.

De meeste Odessieten hadden echter geen trek in een ‘Donetsk-scenario’. Op 2 mei 2014 escaleerde een confrontatie tussen pro-Russische demonstranten en aanhangers van de Majdan. Er werd geschoten over en weer, er vielen zes doden. Daarna jaagde een woedende menigte de separatisten het huis van de vakbonden in. Nog altijd is niet opgehelderd waarom er vervolgens brand uit brak in het gebouw. 42 separatisten kwamen om.

Vijf jaar na dit drama speelt de tegenstelling tussen Oekraïners en Russischtaligen steeds minder een rol. Oekraïens is zelfs hip geworden in Odessa. Vooral jongere Odessieten zijn tweetalig. Ouders sturen hun kinderen graag naar een Oekraïense school – dat vergroot hun kansen.

Voor de radio is er een norm, vertelt komiek en presentator Denis Tsykanovski (43): 60 procent van de zendtijd moet in het Oekraïens. Op Narodnoje Radio 103,2 FM zijn alle nieuwsbulletins Oekraïens ingesproken, dus dat scheelt. Maar als Tsykanovski even later live gaat met zijn collega’s, spreekt hij Russisch. „Grappen maken doe je in de taal waarin je denkt.”

Tsykanovski kent Zelensky en de acteurs van diens gezelschap persoonlijk. Kwade tongen beweren dat Zelensky opereert namens oligarch Ihor Kolomojsky, met wie de komiek nauwe zakelijke banden onderhoudt. Maar collega-komiek Tsykanovski gelooft dat Zelensky oprecht is. Hij denkt bovendien dat de boodschap van de presidentskandidaat – verbinden in plaats van verdelen – op een goed moment komt. „Mensen hebben genoeg van de discussies over taal, over verschillende culturen. Dat Donetsk en Loehansk zich hebben afgescheiden komt niet alleen door Poetin. Het komt óók door het politieke systeem. Inclusief Porosjenko.”

‘Nu niet gaan experimenteren’

Maar niet iedereen is blij met Zelensky’s boodschap van verzoening. Oleksandr Holopoteljoek en Serhi Hoetsaljoek roken een waterpijp in een restaurant in het centrum. „We kunnen nu niet gaan experimenteren”, zegt Holopoteljoek. Oekraïne moet volgens hem de huidige koers vasthouden: toenadering tot het Westen en een keiharde opstelling ten opzichte van de separatisten en Rusland. „De komende vijf jaar zullen heel belangrijk worden. Op dit historische moment sluit ik de ogen voor de oligarchen en de corruptie. Het belangrijkste is nu dat Oekraïne behouden blijft.”

Oleksandr Holopoteljoek en Serhi Hoetsaljoek zijn lid van een kozakkenvereniging – een van de vele paramilitaire organisaties die rond de Majdan zijn ontstaan. Beiden hebben ze gevochten. Oleksandr werd geraakt door een kogel – zijn linkerbeen is sindsdien iets korter. Mocht de situatie aan het front verslechteren, dan gaan ze meteen terug, zeggen de twee mannen.

Bekijk ook deze fotoserie over stemmen aan het front in Oekraïne

Holopoteljoek en Hoetsaljoek kiezen voor hun „opperbevelhebber” Porosjenko. In Zelensky hebben ze weinig vertrouwen. „Mensen stemmen op hem uit protest”, zegt Holopoteljoek. „Dat is gevaarlijk. Want Zelensky is niet competent. Hij kan het land niet leiden.”

Dan moeten de twee mannen ineens weg. Een kennis heeft gebeld: leden van een andere nationalistische groepering staan in zijn zaak. Deze ‘patriotten’ willen geld zien. De kozakken moeten orde op zaken gaan stellen. „Je kan mee hoor”, zegt Hoetsaljoek, maar Holopoteljoek trekt een zuinig gezicht: geen goed idee. De volgende dag zal hij vertellen dat het probleem „na een klein beetje knokken” is opgelost.

Leven in Odessa: een bijeenkomst van een nationalistisce groepering. Tekst loopt door onder de foto’s.

„Vijf jaar geleden hadden mijn collega’s hun zakenjet klaar staan voor vertrek”, zegt ondernemer Dmitri Kazavtsjinski. De zakenlieden van Odessa realiseerden zich dat afsplitsing van Kiev het einde van hun business zou betekenen. Het bedrijfsleven financierde daarom nationalistische bewegingen, om de stad Oekraïens te houden. Zelf heeft hij gedoneerd aan vrijwilligersorganisaties. Kazavtsjinski is eigenaar van GST, een bedrijf dat plastic verzegelingen maakt. Hij is ook de voorzitter van de businessclub van Odessa.

Dmitri Kazavtsjinski is een vermogend man, maar hij is géén oligarch, zo lacht hij. De verstrengeling van economie en politiek stuit hem tegen de borst. Porosjenko heeft de macht van de oligarchen niet gebroken. „Hij is zelf een oligarch geworden, en heeft van Oekraïne één grote persoonlijke business gemaakt.”

Het maatschappelijk protest daartegen groeit, zegt de ondernemer. Mensen zijn niet langer bereid om te accepteren dat ze te veel betalen omdat de markt is gemonopoliseerd. Op een vrije markt kunnen oligarchen niet concurreren. „De oligarchen zullen verdwijnen”, zegt Kazavtsjinski. „Maar Oekraïne is niet van de ene dag op de andere een ontwikkeld land.”

Tien jaar, zegt Kazavtsjinski, en Oekraïne zit op het niveau van Polen. „Oekraïne zal een normaal deel van Europa worden. Dat geldt ook voor mezelf. Mijn gezin heeft Russische wortels, ik heb familie in Moskou. Maar onze bestemming is een andere – het Westen.”

In het stadspark van Odessa.Foto Steven Derix