Culturele dienstplicht voor kunstenaars

Akademie van Kunsten Sinds vijf jaar roert de Akademie van Kunsten zich ook politiek. „Als je minister Wiebes hoort, denk je: wat gebeurt hier?”

Op 28 maart werden acht nieuwe leden van de Akademie voor Kunsten geïnstalleerd. Op de voorste rij van links naar rechts: Charl Landvreugd, Gwyneth Wentink, Claudy Jongstra, minister van Cultuur Ingrid van Engelshoven, Fiona Tan en Krisztina de Châtel. Op de achterste rij: vicevoorzitter Akademie van Kunsten Anne Vegter, Riek Bakker, Anthony Heidweiller, algemeen directeur KNAW Mieke Zaanen, voorzitter Akademie van Kunsten Gijs Scholten van Aschat, president KNAW Wim van Saarloos en Nelleke Noordervliet.
Op 28 maart werden acht nieuwe leden van de Akademie voor Kunsten geïnstalleerd. Op de voorste rij van links naar rechts: Charl Landvreugd, Gwyneth Wentink, Claudy Jongstra, minister van Cultuur Ingrid van Engelshoven, Fiona Tan en Krisztina de Châtel. Op de achterste rij: vicevoorzitter Akademie van Kunsten Anne Vegter, Riek Bakker, Anthony Heidweiller, algemeen directeur KNAW Mieke Zaanen, voorzitter Akademie van Kunsten Gijs Scholten van Aschat, president KNAW Wim van Saarloos en Nelleke Noordervliet. Foto Inge Hoogland

Wat moet je als Akademie van Kunsten in een tijd dat politici roepen dat ‘kunstsubsidie-ontvangers’ de samenleving proberen te ondermijnen? Het instituut werd in 2014 (her)opgericht als onderdeel van de Koninklijke Akademie van Wetenschappen, om de stem van de kunsten te vertolken in de samenleving en de uitwisseling van ideeën over kunst te bevorderen. De leden willen zich graag laten horen.

Acteur Gijs Scholten van Aschat, voorzitter van de Akademie van Kunsten, is in de vijf jaar dat de Akademie bestaat, wel gewend aan scherpe en soms smalende kritiek van politici. Dieptepunt was de wijze waarop staatssecretaris Halbe Zijlstra (VVD) in 2011 sneed in kunstsubsidies. De bezuinigingen gingen gepaard met twijfel over het nut van kunst en de geldigheid van kunstsubsidies. Nog altijd krijgen kunstenaars „vanuit een bepaalde hoek het verwijt dat ze de hand ophouden en met de rug naar de maatschappij staan”, zegt hij. „Op de televisie hoorde je minister Eric Wiebes zeggen: ‘Goh, ik kwam in het Concertgebouw. Dat is best een mooi gebouw’. Dan denk je: jongens wat gebeurt hier?”

Tegen die mentaliteit komt de uit vijftig leden bestaande Akademie, allen kunstenaars, in het geweer. Er wordt contact gezocht met de wetenschap en het maatschappelijk belang van kunst wordt uitgedragen door de dialoog te zoeken met de politiek. Dat leidde onder meer tot het concrete plan om kunstenaars scholen te laten bezoeken en voor de klas te laten staan. Scholten van Aschat: „Onze reactie op alle verdachtmakingen is dat wij vanuit de kunst iets willen doen voor de maatschappij. En we dachten: laten we dan iets doen voor kinderen.”

De opzet is dat scholieren door een ontmoeting met een kunstenaar een idee krijgen van de rol die kunst kan hebben in een samenleving. „Voor de leden hebben we een ‘culturele dienstplicht’ ingevoerd. Kinderen van 14 jaar kunnen in de klas een gesprek aangaan met kunstenaars.”

Eerlijke betaling

Een voorbeeld van hoe kunst en wetenschap elkaar kunnen versterken is wat Akademielid en harpiste Gwyneth Wentink bedacht. Zij werkte samen met een hartchirurg: op het podium combineerden ze het kloppen van een hart met muziek. Wentink doet dat omdat ze ervan overtuigd is dat „de problemen in de moderne tijd vooral op te lossen zijn door interdisciplinair te denken en grenzen tussen wetenschap en kunsten te overbruggen.” Wentinks visie is typerend voor wat de Akademie van Kunsten doet sinds ze is opgericht: zoeken naar uitwisseling, ook met politici. Het meest concreet werd dat rondom de fair practise code, die ervoor moet zorgen dat het mogelijk is in de kunst een redelijke vergoeding te krijgen. Samen met belangenvereniging voor kunst, cultuur en erfgoed, Kunsten 92, uitte de Akademie haar onvrede over onder meer het salaris van freelance orkestleden. Zij verdienen zo’n 400 euro netto per week.

In het vorige week verschenen advies van de Raad voor Cultuur wordt meer geld gevraagd voor muzikanten in ensembles. Of het mede door de lobby van de Akademie komt, is niet te zeggen, maar in ieder geval is de kwestie onder de aandacht gebracht. Scholten van Aschat: „Eigenlijk willen we graag een betere betaling van alle kunstenaars zonder vast dienstverband. De positie van culturele zzp’ers moet beschermd worden en het moet normaal zijn dat je een uurtarief krijgt waarvan je kan leven.”

Fondsen die subsidie verstrekken, geven nu al vaker aan dat organisaties met deze code moeten werken, aldus Scholten van Aschat. Dat kost geld. Het kan ten koste gaan van nieuwe projecten. Maar in de huidige situatie fungeren de meewerkende freelancers als subsidieverstrekker door voor de helft van het geld te werken.”

Discussie

De Akademie wil graag voeding blijven geven aan discussies over de rol en de waarde van kunst. Ze organiseren zelf jaarlijks zo'n tien bijeenkomsten. Het betekent ook dat de Akademie niet met één mond spreekt. Scholten van Aschat: „Wij kunnen zeggen wat we willen. Wij hoeven niet politiek correct te zijn.”

Beeldend kunstenaar en Akademie-lid Jonas Staal werkt bijvoorbeeld aan een plan om ‘publieke propagandascholing’ te organiseren, opdat mensen begrijpen hoe kunst en cultuur een drijvende kracht vormen in de opkomst van bepaalde machtsvormen. Staal: „In Nederland zien we nu de weerslag van de alt-rechtse cultuurrevolte, in onder meer de opkomst van Thierry Baudet. Zijn vorm van witte suprematie kleedt hij in in een cultureel discours, gelardeerd met Hegel, Chopin en ‘de ondergang van het avondland’. Met mijn plan wil ik, samen met de Akademie van Kunsten/ KNAW, scholing aanbieden om dergelijke culturele narratieven te ontleden. We moeten er bovendien een nieuw verhaal tegenover stellen. Een verhaal dat niet zoals bij Baudet over het verleden gaat, maar dat schetst wie wij kunnen worden.”

Lees ook: Twaalf nieuwe leden voor Akademie van Kunsten