Recensie

Recensie Beeldende kunst

Lars von Trier leidt ons naar het binnenste van een diamant

Tentoonstelling Regisseur Lars von Trier wil al zijn speelfilms in diamanten veranderen, te beginnen met ‘Melancholia’. In het Muhka kun je dwalen door een kamergroot exemplaar.

De expositie Melancholia: The Diamond van Lars von Trier in het Muhka, Antwerpen
De expositie Melancholia: The Diamond van Lars von Trier in het Muhka, Antwerpen Foto Muhka/ CLINCKX
    • Sandra Smets

Het is stil in een diamant. Wie erin zou kunnen rondwandelen, zou merken dat het een witte wereld is waar het licht in valt, op zo’n manier dat de lichtbron zich in de diamant zelf lijkt te bevinden. Wanneer je die nadert, valt het uiteen in kleine kristalvormige fonkelingen die oplossen in een heerlijk wolkig niets. Een prachtige wereld is het, die in niets lijkt op de onze.

Lopen door een diamant: in het Muhka in diamantstad Antwerpen kan dat. De Deense regisseur Lars von Trier heeft namelijk een 12-karaats diamant laten slijpen en scannen voor een virtual reality-ervaring. Daar kunnen bezoekers één voor één met een vr-bril in stappen om zich in een ongeveer kamergrote diamant te wanen. Zachte melancholische achtergrondmuziek begeleidt de visuele stilte. Bijna een halve museumvleugel is ervoor vrijgemaakt, gedimd belicht, wat een dramatische suspense geeft – Von Trier blijft een filmer.

Wel sluit hij hiermee aan in het rijtje filmers die kunstenaar werden, zoals Dennis Hopper of David Lynch. Het brengt hem ook in een ander mooi rijtje: filmer Georges Méliès bracht ons naar de maan, Jules Verne beschreef de diepten van de oceaan, Von Trier leidde ons een diamant in.

Intussen gaat het hem wel degelijk om zijn speelfilms. Het project heet Melancholia, naar de gelijknamige film uit 2011. Daar is het een nogal letterlijke vertaling van: Von Trier koos een tweelingdiamant, die bestaat uit twee diamanten ineen, die hij half liet slijpen. Dat symboliseert de film waarin uiteindelijk – spoiler alert – twee planeten op elkaar botsen. Zo’n letterlijke aanpak wordt nog een uitdaging voor bijvoorbeeld The Idiots, want de regisseur heeft aangekondigd om van dertien films een diamant te laten maken.

De expositie Melancholia: The Diamond van Lars von Trier in het Muhka, Antwerpen Foto Muhka/ CLINCKX

Over zijn motieven gaat een zaaltekst. Daarin vertelt Von Trier hoe hij nog jong was toen hij van een boekensmokkelaar een verboden boek kreeg. Het boek beschreef een kleine winkeletalage in Londen die naar een bordje leidde met de tekst ‘Diamanten zijn voor altijd’. Volgens deze – mogelijk nogal fictieve – zaaltekst voedde die herinnering zijn fascinatie voor diamanten. Deze ziet hij als een oerschoonheid met een ouderdom die elk mensenleven overstijgt en nietig maakt. Dat doet denken aan zijn filmplaneet Melancholia die het aardse leven bedreigt, terwijl ze steeds zo vol stilte in beeld hangt. Zo oogt ook de tentoonstelling: stil, donker, weids.

Iets van een stunt heeft het wel. Eén diamant en één vr-bril krijgen meer vloeroppervlak dan de vaste collectie en er mogen maar een paar bezoekers tegelijk in, als bij een exclusieve club. Zulke poeha staat ver af van de sobere Dogma-regels waar Von Trier ooit beroemd om werd. Al kan dit diamantproject net zo goed bijdragen aan zijn faam, of een positieve afleiding zijn na de kritische ontvangst van zijn laatste film The House that Jack Built.

Maar al kleeft er bombarie aan, cynisme is het niet. Het is niet zoals sommige kunst die met diamanten of luxe het hyperkapitalisme van de kunstmarkt bekritiseert alsof alle kunst en weelde één pot nat is. Dat doet Von Trier niet. Het gaat hem om een tijdloze schoonheid. Films duren kort, maar een diamant overleeft ons allemaal. Net als de planeet Melancholia dat deed.