Opinie

    • Kees de Groot

Kinderwens is geen zaak van recht of van identiteit

Kunstmatige inseminatie Waarom zou een onvervulde kinderwens zonder medische indicatie een collectief probleem zijn waarvoor de hele samenleving moet betalen, vraagt .

Medisch onderzoek aan een bevrucht menselijk embryo
Medisch onderzoek aan een bevrucht menselijk embryo Foto iStock

Goed nieuws voor vrouwen met een kinderwens en een beperkt budget, maar zonder man. Wie zich dit jaar nog meldt voor een serie kunstmatige inseminaties krijgt de rekening alsnog vergoed uit de basiszorgverzekering. Dat heeft minister Bruno Bruins (Medische Zorg, VVD) vorige maand bekend gemaakt. Eerder had Bruins gezegd met die vergoeding te stoppen. De ‘tijdelijke overgangsregeling’ geldt voorlopig dus ook als noch de vrouw, noch haar partner iets mankeert, en ook als deze er niet is, of als deze een vrouw is.

De basiszorgverzekering is verplicht en dus een vorm van belasting. Ik stel me daarom het volgende gesprekje aan de voordeur voor:

„Goedenavond, ik kom collecteren namens de Nederlandse overheid.”

„Zo zo. En waar is dat dan voor?”

„Voor de dokters, de onderwijzers, de soldaten en politiemensen. En voor wie ziek is of zonder werk zit.”

„Nou ja, vooruit dan maar.”

„En voor Sylvia. Want die wil graag kinderen.”

„Wat heb ik daar mee te maken?”

„Ze wil niet zwanger worden door seks met een vruchtbare man, maar zich in een ziekenhuis laten insemineren. Dat kost 841 euro per keer, exclusief zaad. Gemiddeld zijn er zo’n zes pogingen nodig. Dus reken maar uit. En ze is niet de enige.”

„Nou, daar wil ik eigenlijk niet de portemonnee voor trekken.”

„Dan moet ik u laten inrekenen.”

Het Zorginstituut hanteert twee criteria om te bepalen of een behandeling in het basispakket hoort: is deze medisch noodzakelijk, en is deze bewezen effectief? Het is echter de minister die beslist.

Het is verrassend dat bij een onvervulde kinderwens een beroep op de ziektekostenverzekering wordt gedaan. Het uitblijven van een gewenste zwangerschap is op zichzelf geen ziekte of aandoening, al kan het zijn dat er een oorzaak voor is die medisch kan worden geduid. De gevolgen van die aandoening kan dan soms worden omzeild door kunstmatige inseminatie. Dat heet dan een medische indicatie. Zorgverzekeraar Eno ontdekte echter dat er ook volop werd gedeclareerd zonder medische diagnose, terwijl de zorgverzekeringswet dat wel vereist. Zo kwam de bal aan het rollen.

„Mij wordt een kind afgenomen”, zei een alleenstaande vrouw in Trouw, voordat Bruins de vergoedingsstop terugdraaide. „Onvruchtbaar of geen man, wat is het verschil?”, vroeg Barbara Lammerts van Buren, coach voor single vrouwen met kinderwens in een opiniestuk in NRC.

Discutabel uitgangspunt

Het idee dat elke vrouw recht heeft op een kind is het ‘frame’ van het debat. Maar een discutabel uitgangspunt als je bedenkt wie hiervoor garant zou moeten staan. Want de ‘beleidsvraag’ ging alleen over die gevallen waarbij een beroep op artsen wordt gedaan om de kinderwens te vervullen. En waar helemaal over wordt gezwegen: in hoeverre zijn premiebetalers bereid om een collectief arrangement te financieren voor kunstmatige bevruchting. Solidariteit komt doorgaans voort uit ‘welbegrepen eigenbelang’; zo hebben we vanouds dijken, ziekenhuizen en uitkeringen. Een gemeenschappelijke voorziening voor het bevruchten van gezonde vrouwen zou een nieuwkomer zijn.

Lees ook: Welke zorg krijg je vergoed en wat betaal je zelf?

Ook NRC slalomt in zijn Commentaar (Alle wensouders zijn gelijk, hetero, homo of solo, 7/3) om deze vragen heen en blijft hangen bij het thema discriminatie. Dit is het tweede frame: identiteit. ‘Wensouder’ is een vondst: zo kan een man of vrouw zonder kinderen toch al een soort ouder zijn. Verlangen wordt identiteit. Waar erotiek was is wetenschap gekomen. Wat zinnelijke handeling was, werd expressie van identiteit.

Identiteit, of het nu om geslacht, geaardheid, afkomst of iets anders gaat, wordt voorgesteld en beleefd als hoogst individueel, maar drukt tegelijkertijd de gehechtheid uit aan een sociale categorie en versterkt deze. En je kunt er identiteitspolitiek mee bedrijven. Deze nodigt niet uit tot het uitwisselen van argumenten, maar getuigt van zichzelf en eist respect. Maar zo wordt het er niet gemakkelijker op om met enige distantie naar sociale problemen te kijken.

IJzersterke combinatie

De combinatie van de twee frames – individueel recht en seksuele identiteit – is namelijk ijzersterk. Meer dan 97.000 mensen ondertekenden de petitie waarin de „uitsluiting van alleenstaande en lesbische vrouwen” wordt veroordeeld. Feit is dat ze formeel al nooit in aanmerking kwamen. Het nieuwe was dat de minister aankondigde de bestaande regelgeving te gaan handhaven.

Sociologisch interessanter is dat seksuele geaardheid hier creatief wordt ingezet. Want de kaart van de geaardheid wordt gespeeld, maar het gaat om de handeling. Een vrouw die op vrouwen valt, krijgt bij een medische diagnose de behandeling zonder dralen vergoed; de onenigheid gaat over situaties waarin het niet de gezondheid is die een obstakel vormt voor seksuele reproductie.

Lees ook: ‘De baby-industrie’ toont een harde realiteit

Discriminatie is het maken van onderscheid op irrelevante gronden. Maakt het bij de vergoeding van een vruchtbaarheidsbehandeling iets uit of de seksuele partners iets mankeren of dat het de vrouw mankeert aan een mannelijke partner? De opstellers van de petitie menen van niet, omarmen het medisch discours en schrijven: „Iedere afwezigheid van zaad is een medische noodzaak, of je nu een man hebt zonder zaad of een vrouw als partner of geen partner.” Maar om de afwezigheid van een verwekker als een medische kwestie te zien, gaat ver.

Het ‘verdelingsvraagstuk’ dat hier speelt is naar de achtergrond verdwenen. Waar besteden we de zorggelden aan? In welke zin is een onvervulde kinderwens nu een collectief probleem? Willen we echt dat vadertje staat die rol zo letterlijk invult?

Burgers kunnen over deze kwestie nog even discussiëren. Na de zomer zal het kabinet definitief besluiten, in een reactie op het rapport van de Commissie Herijking Ouderschap. Het gaat voor alle vrouwen samen om zo’n 50 miljoen euro per jaar. Dus weeg dat maar eens af.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.