Recensie

Recensie Beeldende kunst

Gespleten verleden: nazi’s haatten de kunst van nazi Emil Nolde

Recensie Expressionistisch kunstenaar Emil Nolde maakte volgens Hitler ontaarde kunst, maar hij was zelf nazi en antisemiet. Museum Hamburger Bahnhof wijdt een expositie aan zijn gespleten verleden.

Bezoekers aan de tentoonstelling Emil Nolde – een Duitse legende, de kunstenaar tijdens het nationaalsocialisme bekijken foto's van Emil Noldes werk op de ‘Ontaarde Kunst’-expositie in 1938.
Bezoekers aan de tentoonstelling Emil Nolde – een Duitse legende, de kunstenaar tijdens het nationaalsocialisme bekijken foto's van Emil Noldes werk op de ‘Ontaarde Kunst’-expositie in 1938. Foto Tobias Schwarz/AFP

Al in haar jeugd, vertelde Angela Merkel een paar jaar geleden aan het blad Cicero, was het schilderij Hoge Golven van Emil Nolde haar favoriet. „Het kleurenspel, de dynamiek. Het schilderij toont krachtig de eenheid van hemel en aarde, van wolken en zee.”

Toen Merkel bondskanselier werd koos ze twee werken van de Duitse expressionist voor haar werkkamer in de kanselarij. ‘Hoge Golven’ was niet beschikbaar, in plaats daarvan koos ze een ander stormachtig zeegezicht met woeste lucht en brekende golven (Brecher, 1936). Jarenlang hing het boven de bank waarop ze Barack Obama en andere hoge bezoekers ontving.

Dat Nolde (1867-1956) een antisemiet was, en lid van de nazipartij NSDAP, is al jaren bekend. Maar hij was tegelijk slachtoffer van de nazi’s, die zijn werk in de ban deden, in beslag namen en een prominente plaats gaven op hun propagandatentoonstelling van ‘Ontaarde Kunst’. Dat verleende Nolde na de oorlog een soort heldenstatus.

Nu zijn bruine verleden in Duitsland opeens weer volop in de aandacht staat, heeft Merkel het doek uit haar werkkamer laten verwijderen. Haar was gevraagd of ze de twee Noldes (de andere is Blumengarten, uit 1915) tijdelijk wilde afstaan voor een grote Nolde-tentoonstelling die deze maand is opengegaan in het Hamburger Bahnhof in Berlijn. De bondskanselier vond dat prima - en ze besloot meteen dat de twee Noldes, die eigendom zijn van de stichting Pruisisch Cultuurbezit, niet meer hoefden terug te keren.

Nolde is in Duitsland een bijzonder populaire schilder en het besluit van Merkel heeft heel wat ophef veroorzaakt. Volgens een van haar critici, de historicus Michael Wolffsohn, getuigde het van ‘deugdhysterie’. Moeten we kunst voortaan beoordelen aan de politieke ideeën of de levenswandel van de kunstenaar?

De tentoonstelling, Emil Nolde – een Duitse legende, de kunstenaar tijdens het nationaalsocialisme, gaat niet alleen over het werk van Nolde, maar vooral ook over zijn diepe verwantschap met de ideologie van Hitler, en over zijn wonderbaarlijke transformatie na de oorlog tot een soort artistieke martelaar. Het is een fascinerende tentoonstelling, door de manier waarop de gespletenheid wordt getoond in de felle antisemiet en grote kunstenaar Nolde, en ook in de (West-)Duitse samenleving, die een kunstenaar wiens werk door de nazi’s verboden was na de oorlog zonder veel kritische vragen op een voetstuk zette.

Viking-portretten

Bij dat laatste speelde de schrijver Siegfried Lenz een belangrijke rol. In zijn populaire en in veel talen vertaalde roman Deutschstunde (1968, in het Nederlands: Duitse Les) is de schilder Max Ludwig Nansen duidelijk op Nolde gebaseerd. Deze Nansen is een positieve held, en het boek wordt nog altijd veel gelezen, onder meer op middelbare scholen.

Wie de veelkleurige schilderijen of de houtsneden van Nolde bekijkt zal moeite hebben er zijn antisemitische ideeën in te herkennen. Maar de tentoonstellingmakers wijzen erop dat hij in de jaren dertig stopte met het schilderen van bijbelse scènes – daar kwamen immers veel joden in voor. Hij verschoof zijn aandacht naar onder meer Noord-Europese sagen en Viking-portretten.

Maar al voor Hitler in 1933 aan de macht kwam was Nolde uitgesproken anti-joods: hij voelde zich geboycot door de ‘Berlijnse joodse kunstwereld’ en had een bittere vete met de impressionist Max Liebermann, die hij zag als een typische vertegenwoordiger daarvan. Nolde stelde in 1933 een ‘Entjudungsplan’ op, dat hij aan Hitler wilde voorleggen, hij bracht een collegaschilder in gevaar door hem bij de autoriteiten aan als Jood aan te geven, en hij en zijn vrouw probeerden de nazi’s, tot het hoogste niveau, te winnen voor zijn kunst.

Maar dat was vergeefse moeite. Zijn schilderijen werden uit musea verwijderd, het was ‘entartet’. Hij bleef in de oorlogsjaren overigens nog wel een van de best verdienende Duitse schilders, want galeries mochten zijn werk nog wel tonen en verkopen.

Maar hoe groot zijn bewondering voor Hitler ook was, Nolde ging geen nazi-kitsch schilderen. Dat, schreef de Frankfurter, heeft hem behoed voor een esthetisch bankroet.

Angela Merkel heeft haar besluit niet toegelicht. Zou haar persoonlijke bewondering voor het werk van Nolde opeens zijn verdwenen? Waarschijnlijker is dat ze tot de conclusie is gekomen dat het geen representatieve functie meer kan vervullen in de officiële zetel van de Duitse regeringsleider.