Rusland kent geen censuur, maar steeds meer taboes

Achtergrond Regisseur Kirill Serebrennikov van ‘Leto’ werd de mond gesnoerd met een fraudeproces dat velen als politiek zien. Het past in een trend.

Regisseur Kirill Serebrennikov tijdens zijn rechtszaak in Moskou, november 2018.
Regisseur Kirill Serebrennikov tijdens zijn rechtszaak in Moskou, november 2018. Foto EPA/Maxim Shipenkov

Kirill Serebrennikovs film Leto laat zien zien hoe het er in Sovjettijden aan toe ging. Begin jaren tachtig: jonge Russische rockers spelen in de trein naar huis een nummer van de Sex Pistols. Een oudere Sovjetburger kapittelt hen over de Engelse teksten: „Amerika is onze ideologische vijand!” Als een van de jongens protesteert, wordt hij hardhandig afgevoerd door de KGB.

Tegenwoordig gaat het anders. De Russische grondwet garandeert immers de vrijheid van meningsuiting en kunstenaars hoeven hun werk niet voor te leggen aan de censuur, zoals vroeger rocker Viktor Tsjoj. Maar in het reactionaire Rusland van Vladimir Poetin moeten kunstenaars zich wel degelijk houden aan ongeschreven regels. Wie dat niet doet, kan in de problemen komen.

Lees ook de recensie: Rock-’n-roll onder Brezjnev in grauw en koud Leningrad

De controversiële toneel- en filmregisseur Kirill Serebrennikov leek de dans lange tijd te ontspringen. Zijn benoeming in 2012 als directeur van het belangrijke Gogol-centrum in Moskou leidde tot luide protesten, klachten een aangiftes. Maatschappelijke organisaties beklaagden zich over de ‘onpatriottische’ inhoud van zijn voorstellingen. Boze burgers deden aangifte van ‘pedofilie’ wegens verwijzingen naar homoseksualiteit; veel Russen zien dat als een synoniem voor kindermisbruik.

Het verhinderde Serebrennikov niet om in een bewerking van Gogols roman Revizor mannen in vrouwenkleding te laten opdraven. Hij leek ermee weg te komen. Het Gogol-centrum werd een vrijhaven voor de liberale intelligentsia. Miljardair Roman Abramovitsj liet er graag zijn gezicht zien.

‘Recensie geen bewijs’

Serbrennikovs speelfilm (M)utchenik (‘De student’), over een scholier die met religieuze fanatisme zijn docenten terroriseert, zette in 2014 kwaad bloed in orthodoxe kringen. Rond diezelfde tijd verloor Serbrennikovs beschermheer en vriend Vladislav Soerkov aan invloed in het Kremlin. Achteraf gezien kon dat niet goed blijven gaan, zeggen Russische collega’s in de kunsten.

Op 22 augustus 2017, tijdens de opnamen van Leto in Sint-Petersburg, werd Serebrennikov ’s nachts van zijn bed gelicht door agenten van de FSB. Volgens de Russische justitie hebben de regisseur en medewerkers van zijn theatergroep subsidies achterover gedrukt. Of dat waar is, is niet helemaal duidelijk: zonder gesjoemel komt weinig van de grond in Rusland. Maar de aanklager maakte geen geweldige indruk toen hij beweerde dat een door talloze Moskovieten bezochte opvoering van Shakespeares Een Midzomernachtdroom nooit had plaatsgevonden. Recensies achtte hij geen bewijs.

Leningrad in de jaren tachtig in Kirill Serebrennikovs film Leto

De culturele wereld is ervan overtuigd dat de zaak in scène is gezet om Serebrennikov de mond te snoeren. Russische rechtspraak wordt met grote regelmaat misbruikt voor politieke doeleinden. Toch ging Serebrennikovs schandaleuze balletvoorstelling over Rudolf Noerejev (waarin geen geheim wordt gemaakt van de homoseksualiteit van de grote danser) na enkele maanden vertraging alsnog in het Bolsjoj-theater in première. Poetins woordvoerder Dmitri Peskov was erbij, misschien om te demonstreren dat het proces niet politiek gemotiveerd is.

Een aantal incidenten laat zien dat de kunsten in Rusland in de verdrukking raken. In 2015 werd de directeur van de opera van Novosibirsk ontslagen na een schandaal rond een enscenering van de opera Tannhäuser waarin de held geen dichter is, maar een regisseur die een film maakt over de jonge jaren van Jezus. Orthodoxe gelovigen deden aangifte wegens ‘belediging van de gevoelens van gelovigen’, een omstreden wetsartikel dat al tot veel brokken heeft geleid.

Gevaarlijke kritiek

De Russische wetgeving kent ook zeer ruim geformuleerde artikelen die ‘extremistische uitingen’ strafbaar stellen. Het propageren van drugsgebruik valt daaronder, zoals rapper Husky afgelopen november merkte. Een concert van hem werd ineens afgelast. Toen de rapper daarop het dak van een auto klom om een geïmproviseerd optreden te verzorgen, werd hij veroordeeld tot twaalf dagen cel wegens vandalisme. De aanleiding bleek een klacht over zijn clip Judas waarin drugsgebruik wordt gesuggereerd. Judas is op de Russische YouTube niet meer te zien.

Geen drugs en zelfmoord dus, en oppassen met religie. En aangezien de Russische Doema onlangs een wet aannam die het beledigen van de overheid strafbaar maakt, wordt ongezouten kritiek op de Russische politiek ook gevaarlijk. Dat geldt al helemaal voor het thema dat elk jaar een grotere rol lijkt te spelen in de Russische maatschappij: de overwinning op Hitler-Duitsland. Begin dit jaar veroorzaakte de film Prazdnik (‘Feestdag’) een schandaal; een zwarte komedie over een elitegezin dat tijdens de blokkade van Sint-Petersburg (waarbij honderdduizenden burgers verhongerden) een feestmaal aanricht op Nieuwjaar. Prazdnik werd niet verboden, maar draaide ook niet in de bioscoop.

Serebrennikovs huisarrest werd onlangs opgeheven: de regisseur mocht anderhalf jaar lang niet met de pers praten en dagelijks slechts twee uur met enkelband in zijn eigen wijk wandelen. Wellicht zat men in zijn maag met de geruchtmakende zaak. De boodschap is zo ook helder. Rusland kent geen censuur, maar eist wel zelfcensuur.