Opinie

Een zwart gat dat tot nadenken stemt

Een blauw-witte planeet, half beschenen door de zon, komt op boven het rauwe, desolate oppervlak van de maan. Earthrise, zoals de opname zou gaan heten die astronaut William Anders in december 1968 nam van de aarde, wordt terecht gezien als een iconische foto. Hij toonde onze planeet zoals we hem nog nooit hadden gezien: prachtig en dierbaar, tegen de achtergrond van het onmetelijke heelal. En moederziel alleen. De boodschap: hier zou de mensheid het voorlopig mee moeten doen. Of misschien wel altijd. Earthrise gaf een belangrijke impuls aan de toen nog jonge milieubeweging.

Er zijn de afgelopen twee decennia tal van andere planeten ontdekt buiten ons eigen zonnestelsel. Misschien zijn er wel ontelbaar veel, inclusief theoretisch bewoonbare. Maar zelfs de dichtstbijzijnde liggen op een afstand die prohibitief groot is. Aandrijvingen die ons er zouden kunnen brengen, bevinden zich letterlijk in het domein van de sciencefiction.

Maar onbereikbaarheid doet niets af aan nieuwsgierigheid en verbeeldingskracht. De Hubble-ruimtetelescoop bracht al adembenemend beeldmateriaal van het heelal. Ruimtesondes maakten tot de verbeelding sprekende opnames van de planeten, en hun manen, in ons eigen zonnestelsel. En vorige week werd een nieuwe foto onthuld, die misschien wel even iconisch kan worden als Earthrise.

Een internationaal team van astronomen, onder wie ook enkele van de Radboud Universiteit Nijmegen, maakte een opname van een zwart gat. Of beter gezegd: van de schaduw van een zwart gat. Het object is een monster, met de massa van 6,5 miljard zonnen, dat zich 55 miljoen lichtjaar weg bevindt in het hart van het sterrenstelsel M87.

Lees ook Dit is de allereerste foto van (de schaduw van) een zwart gat

Het portret is het resultaat van het combineren van verschillende telescopen, hetgeen een virtueel apparaat opleverde met een spiegel zo groot als de aarde zelf. Daarmee is, in de woorden van een van de wetenschappers vanuit Houston, iets waargenomen dat vergelijkbaar is met een dubbeltje op straat in Los Angeles. Het denkwerk dat daarvoor nodig was, rechtvaardigt het project al meer dan volledig: ruimtevaart, en het stellen van hoge doelen, zorgde voortdurend voor uitvindingen en innovaties die de wereld verder hielpen. Bovendien zijn er, met de waarneming van het zwarte gat, concepten bevestigd die voorheen enkel theoretisch waren. Het object doet zich vrijwel precies voor als was voorspeld. Ook dat is van grote waarde.

Wetenschap hoeft niet direct tastbare voordelen op te leveren. Met fundamenteel onderzoek legt de mensheid letterlijk het fundament voor een vermeerdering en verdieping van de kennis van de wereld waar wij deel van uitmaken. Van het allerkleinste tot het allergrootste. Er zijn nog tal van vragen. Inderdaad: we schrapen, ondanks alle doorbraken tot nu toe, nog maar aan het oppervlak van wat er te weten valt. Alles telt op tot de beantwoording van de elementairste vragen: waar komen we vandaan, hoe werkt onze wereld?

In een tijd waarin het principe van de uitgestelde behoefte lijkt te vervagen, waarin wordt gestuurd op toetsen en kwartaalcijfers, dreigt die lange termijn weleens te worden vergeten. Earthrise wees de toeschouwer op de fragiliteit van ons bestaan, en op de futiliteit van onze conflicten. Het portret van het zwarte gat midden in M87 benadrukt onze nietigheid ten aanzien van de kolossale schaal van het universum. De boodschap is grotendeels hetzelfde: we zijn klein en – vooralsnog – alleen. Maar we hebben elkaar.