Een televisie voor 50 stemmen

Verkiezingen Indonesië Hoewel het illegaal is om stemmen te kopen in Indonesië gebeurt dat volop, ook bij de presidentsverkiezingen deze woensdag. Kiezers verwachten er enveloppen met ‘soepgeld’.

In een opslagplaats proberen Indonesiërs maandag, twee dagen voor de presidentsverkiezingen, stembussen droog te houden na zware regen in Bogor in West-Java.
In een opslagplaats proberen Indonesiërs maandag, twee dagen voor de presidentsverkiezingen, stembussen droog te houden na zware regen in Bogor in West-Java. Foto Rangga Firmasyah/AFP

Een watersproeier voor de akkers is goed voor twintig stemmen. Een grasmaaier is veertig stemmen waard. En een nieuwe televisie voor de dorpsgemeenschap levert zelfs vijftig stemmen op, net als een generator om stroom op te wekken.

De aantallen komen uit een officieel aandoend document van een parlementskandidaat uit Kalimantan, in Indonesië. Er staat keurig een stempel van de partij op, plus een handtekening van de voorzitter van het tim sukses, het campagneteam van de kandidaat in kwestie. Onderaan staat de optelsom: het team heeft met het uitdelen van spullen en geld 7.465 stemmen weten te regelen.

Stemmen kopen doe je zo in Indonesië, en het is nu volop aan de gang. Woensdag houdt het land verkiezingen en de inwoners mogen vijf keer stemmen. Ze kiezen een president plus vertegenwoordigers voor vier bestuurslagen, van de raad van de stad of het district waar ze wonen tot en met de senaat. De huidige president Widodo staat momenteel comfortabel op kop, volgens voorlopige uitslagen. Met ruim de helft van de stemmen geteld staat hij volgens verschillende peilingen op 55 procent, tegen 42 procent voor zijn uitdager Prabowo Subianto.

Vooral bij de verkiezing van de lagere bestuurslagen komt cliëntelisme – het ruilen van geld, goederen of diensten tegen politieke steun – geregeld voor.

Het voorbeeld van de grasmaaiers dateert uit 2014 en is afkomstig van onderzoekers Ward Berenschot en Edward Aspinall. Vorige week is hun boek uitgekomen over cliëntelisme in Indonesië: Democracy for Sale. Ze schrijven dat het kopen van stemmen bijna overal voorkomt, maar dat het in Indonesië relatief vaak gebeurt en ook op allerlei manieren. Free-wheeling clientelism noemen ze dat.

„Kandidaten proberen ad hoc om zo veel mogelijk steun te krijgen. Dat gaat overal en elke keer anders”, vertelt Ward Berenschot. Hij is onderzoeker bij het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde in Leiden. Soms betreft het contant geld, soms giften aan de gemeenschap. Het effectiefst is een combinatie van die twee, zegt hij. „Als je lokale tussenpersonen aan je hebt weten te binden met een bijdrage aan een nieuwe weg of moskee, en zíj delen voor jou geld uit aan hun netwerk, dan zit je meestal goed.”

Lees meer over de presidentverkiezing in Indonesië: Een leider met de zegen van Allah

Voor soep met gehaktballetjes

In Bogor, op zo’n anderhalf uur rijden ten zuiden van Jakarta, komt bij verkiezingen bijna altijd uang bakso kijken: een van de vele bijnamen voor de enveloppen met inhoud die kiezers van kandidaten krijgen, vlak voor of zelfs op verkiezingsdag. Letterlijk betekent uang bakso ‘soepgeld’, om Indonesische soep met gehaktballetjes van te kunnen kopen.

Het uitdelen van enveloppen met uang bakso is hier zó gewoon dat hij niet goed ziet hoe hij eronderuit kan komen, vertelt Syarif. Hij is een van de kandidaten voor het provinciale parlement hier. Syarif (zijn volledige naam is bekend bij de redactie) heeft zelf niet genoeg geld om ervan te kunnen uitdelen. Maar daar heeft hij iets op gevonden. Hij trekt in de campagne op met een partijgenoot die zich voor het landelijke parlement heeft gekandideerd en die wél budget heeft. „We stoppen in één envelop geld en drie naamkaartjes. Van hem, van mij en van een kandidaat voor het regentschap.”

De tussenpersonen die voor Syarif op pad gaan om stemmen te winnen, zullen erbij zeggen dat het ook van hém komt. In de enveloppen zit 25.000 roepia, omgerekend ongeveer anderhalve euro.

Gewend aan envelopjes

Syarif komt juist over als een politicus van het betrouwbaarder soort. Hij is een idealist, vertelt hij, en wil de politiek in om meer te kunnen betekenen voor de samenleving. Nu helpt hij inwoners uit de buurt met subsidies aanvragen waarvan ze niet wisten dat die bestonden. En hij probeert hun problemen met landrechten op te lossen. „Maar nog steeds vragen mensen om uang bakso. Wil je niet liever dat het gedoe met je land wordt opgelost, vraag ik dan.”

In de dorpen zijn ze nu eenmaal aan de envelopjes gewend geraakt, zegt Yayat Ruhiyatna. Hij is één van de lokale inwoners voor wie Syarif overheidshulp heeft geregeld. De geiten die ze via het programma kregen, hebben net jonkies. Yayat grijnst vrolijk als je hem vraagt naar de omkooppraktijken. Kiezers maken gebruik van het moment, zegt hij. „Die politici zijn nu in de buurt, dus ze willen nu profiteren. Je weet nooit of er later nog wat van hun beloften terecht komt.”

Yayat Ruhiyatna heeft een campagneteam van dertig man sterk op de been weten te krijgen, verspreid over drie dorpen. Samen zijn ze goed voor ongeveer driehonderd stemmen op Syarif, schat hij. In deze laatste dagen voor de verkiezingen moeten ze „ervoor zorgen dat de mensen bij hun keuze blijven”. Dat betekent van deur tot deur gaan en liefst één op één nog even met de kiezers kletsen. Yayat laat in het midden of zíjn mensen ook geld uitdelen. Syarif zegt later van wel. Maar alleen in hun eigen dorp, anders wordt het te riskant.

Het gebeurt juist méér

Want hoe gewoon het ook is, stemmen kopen blijft illegaal. Lang werd gedacht dat het fenomeen wel zou verdwijnen, omdat Indonesië nog maar een jonge democratie is. Dit zijn pas de vijfde verkiezingen sinds de democratisering in 1999. Alleen lijkt het niet minder, maar juist méér te worden, zegt onderzoeker Ward Berenschot. „Het is een zichzelf versterkend mechanisme. Het geld dat kandidaten uitgeven aan hun verkiezing, halen ze later vaak weer uit de staatskas. En kiezers die zien dat hun bestuurders publiek geld achteroverdrukken, willen daar ook weleens iets van terugzien.”

In 2009 is het kiesstelsel veranderd op een wijze die het kopen van stemmen verder in de hand werkt. Als kandidaat 20 op de lijst meer stemmen krijgt dan nummer 1, komt nummer 20 in het parlement. Berenschot: „Kandidaten concurreren dus zelfs binnen hun eigen partij voor een plek. Nummer 20 denkt meer kans te maken als hij meer geld uitgeeft dan de nummer 1.” Het effect is ook dat rijke mensen eerder verkiezingen winnen.

Een ambtenaar bekijkt welke stembussen nog kunnen worden gebruikt tijdens de verkiezingen nadat een opslagplaats in Bogo (West-Java) overstroomd is.
Foto Antara Foto/Arif Firmansyah/Reuters
Medewerkers laden stembussen in een vrachtwagen. De stembussen moeten naar verschillende stemlokalen worden gebracht.
Foto Adi Weda/EPA

Een van de belangrijkste oplossingen zou zijn veel strenger te handhaven, zegt Berenschot. „Dat zou een uitweg betekenen voor dit systeem waarin iedereen elkaar gevangenhoudt. Kiezers vragen om geld omdat ze denken stom te zijn als ze het níét doen. En politici geven het, omdat ze denken dat ze niet kunnen achterblijven.” Hij geeft India als positief voorbeeld. Daar gaan opsporingsteams fanatiek op zoek naar ‘foute’ politici.

Eén grote klapper

Zo ver is het in Indonesië nog lang niet. Alleen de corruptiecommissie KPK probeert actief het stemmen kopen tegen te gaan, maar die is te klein om er overal bovenop te zitten. Eind maart hebben ze één grote klapper gemaakt: ze vonden 84 dozen met 400.000 enveloppen. Opgeteld zat er 8 miljard roepia in, omgerekend ruim 500.000 euro. De opgepakte verdachte is een parlementskandidaat die voor herverkiezing wilde gaan.

Hoe effectief is dat uitdelen echt? Yayat Ruhiyatna, die van de overheidsgeiten, heeft geen hoge verwachtingen. Veel kiezers kijken heus wel naar het inhoudelijke programma, zegt hij. En al proberen campagneteams goed bij te houden wie ze ‘zeker’ hebben gesteld met hun enveloppen, het gebeurt dat kiezers van meerdere kandidaten geld krijgen. „Dan krijgen ze in één huis vijf enveloppen en verdelen ze hun stemmen zo’n beetje tussen de mensen die hun geld hebben gegeven.”