De Notre-Dame zál weer gloriëren. Maar wanneer?

De brand in de Notre-Dame Emmanuel Macron denkt dat de Fransen de Notre-Dame in mum van tijd in oude glorie zullen herstellen. Geld lijkt er in overvloed te zijn, maar of het optimisme van de president gerechtvaardigd is, durven deskundigen op dit moment niet te zeggen.

Het interieur van de Notre-Dame, de dag na de brand.
Het interieur van de Notre-Dame, de dag na de brand. Foto Ludovic Marin/AFP

Vijf jaar. Zoveel tijd geeft de Franse president Emmanuel Macron zichzelf en zijn landgenoten om de zwaar beschadigde Notre-Dame de Paris uit de as te doen herrijzen. „Wij kunnen dat”, zei hij dinsdagavond in een tv-toespraak op alle zenders. „We zijn een volk van bouwers. We hebben nog zoveel te herbouwen.” De kathedraal wordt „nog mooier dan voorheen”.

Terwijl Frankrijk de afgelopen maanden een diepe politieke, sociale en democratische crisis doormaakte, prees Macron de eenheid van de natie bij zware beproevingen als deze. De brand leert dat „dat wat we denken dat onverwoestbaar is, ook getroffen kan worden”, zei hij. „Het is aan ons om deze ramp om te zetten in een kans om samen te komen.”

  1. Wat weten we nu over de oorzaak van de brand?

    Nog altijd niet heel veel, behalve dat de procureur van Parijs, Rémy Heitz, geen aanwijzingen ziet voor opzet. Maandag om 18.20 uur zou een eerste melding van brand zijn binnengekomen. In de kathedraal was toen net een mis begonnen. De gelovigen zijn geëvacueerd, maar de brandhaard werd niet direct gelokaliseerd. Om 18.43 uur, zei staatssecretaris Laurent Nuñez, kwam een tweede melding, waarna vlammen ter hoogte van het eikenhouten dakgewelf en de eveneens houten dakspits geconstateerd zijn. Door de stevige wind greep het vuur snel om zich heen.

    Vorig jaar is rond de spits een immense steiger gebouwd, vanwege een intensieve restauratie van 150 miljoen euro. Twaalf medewerkers van steigerbouwer Europe Echafaudages en restauratiefirma Le Bras Frères uit Metz hadden maandag nog op de stellage gestaan, zei mede-eigenaar (van beide bedrijven) Julien Le Bras tegenover Franse journalisten. Zijn gespecialiseerde bedrijven werken onder andere ook voor het Louvre en de kathedraal van Chartres. Hij verzekerde dat alle werknemers al weg waren op het moment dat de brand uitbrak. „Alle procedures zijn gevolgd”, zei hij met tranen in de ogen. Nog vier andere firma’s waren volgens het parket bij de restauratie betrokken. Personeelsleden zijn dinsdag verhoord.

    Steenrijke zakenlui en bedrijven hebben al zo’n 700 miljoen aan giften toegezegd

    Feit is, zeggen deskundigen, dat veel vaker brand uitbreekt op plekken waar bouwwerkzaamheden zijn. Volgens Jean-Charles Du Bellay, voorman van de technische directie van de Fédération Française du Bâtiment, is in Parijs iedere drie dagen een melding van brand op een bouwplaats. Dat zei hij in 2014 bij een debat van de Parijse brandweer. „We hadden dit kunnen voorkomen”, meent daarom hoofdredacteur Didier Rykner van La Tribune de l’Art. De voorschriften voor werkzaamheden bij historische monumenten zijn „ontoereikend”, zei hij tegen France Info. Soldeerwerk is volgens het vakblad Le Moniteur in 30 tot 40 procent van de gevallen de boosdoener. Dat was zo bij de brand in de basiliek Saint-Donatien-et-Saint-Rogatien in Nantes in 2015.

  2. Wie is verantwoordelijk voor het onderhoud van de Notre-Dame?

    Het Vaticaan bood, bij monde van kardinaal Gianfranco Ravasi, tot nu alleen „technische en wetenschappelijke steun” bij de restauratie. Want niet de katholieke kerk of de gemeente Parijs, maar de Franse staat is volledig eigenaar van de kathedraal. De staat is daarom ook geheel verantwoordelijk voor onderhoud en restauraties. Dat is paradoxaal genoeg een gevolg van de wet van 1905 die de strikte scheiding van kerk en staat in Frankrijk regelt, de zogenoemde laïcité.

    In ruil voor geloofsvrijheid, beloofde de katholieke kerk zich afzijdig te houden van de politiek. De seculiere republiek moest godsdienstig neutraal blijven en zou, dus, geen enkele religie meer subsidiëren. Maar religieuze monumenten die bij de Revolutie in 1789 genationaliseerd waren, bleven eigendom van de staat en zouden gratis ter beschikking komen aan de kerk. Behalve de Notre-Dame is de Franse staat daardoor eigenaar van nog eens 86 andere kathedralen in Frankrijk en vele andere religieuze monumenten.

    Lees ook: Dit weten we over de kunst in de Notre-Dame na de brand

    Dat is geen onverdeeld genoegen. Volgens een parlementair rapport uit 2007 zou eigenlijk meer dan 10 miljard euro nodig zijn om het vaak in slechte staat verkerende erfgoed op te lappen. Dat geld is er niet. Maar toen de nationale erfgoedgoeroe Stéphane Bern, een vertrouweling van Macron, in 2017 voorstelde om toegang te heffen bij de Notre-Dame en andere kathedralen, werd hij bedolven onder kritiek. Dat mag in andere landen gewoon zijn, in Frankrijk is dat een „schending” van de wet van 1905, zeiden politici. Bern organiseerde uiteindelijk een erfgoedloterij. Die bracht die 20 miljoen op.

    Het interieur van de Notre-Dame, de dag na de brand. Foto Ludovic Marin/AFP

  3. Wat kost het herstel en wie gaat dat betalen?

    Volgens deskundigen kost restauratie van de kathedraal honderden miljoenen euro’s. Preciezere schattingen zijn nog niet te maken. Maar geld lijkt deze keer geen probleem, jubelde ook Bern al. Steenrijke zakenlui en bedrijven hebben al zo’n 700 miljoen aan giften toegezegd. De regering belooft fiscale voordeel voor donateurs.

    Het begon maandagavond met François-Henri Pinault van luxeconcern Kering, onder andere eigenaar van Yves Saint Laurent en Gucci. Hij zegde 100 miljoen euro toe. De rivaliserende familie Arnault, die via LVMH onder meer Louis Vuitton en Dior in handen heeft, kwam met 200 miljoen. Het is een „krachtig en symbolisch gebaar” dat ervoor moet zorgen „dat het geld niet zal ontbreken”, zei Antoine Arnault, zoon van oprichter Bernard. De echte zorg moet het zoeken naar gekwalificeerde restaurateurs zijn, zei hij. De vermogende familie Bettencourt Meyers, rijk geworden met L’Oréal, kwam ook met 200 miljoen over de brug. Olieconcern Total schonk 100 miljoen. De gemeente Parijs zei 50 miljoen klaar te hebben liggen en burgemeester Anne Hidalgo zou een donorconferentie willen. TV-zender France 2 organiseert zaterdag een benefietconcert.

    Maar niet iedereen kan zich in de filantropie van Franse captains of industry vinden. Links Frankrijk moppert al langer dat de grote luxeconcerns met hun enorme vastgoedportefeuilles en particuliere musea een wel heel erg grote invloed op Parijs krijgen. „Trap niet in de Amerikaanse valstrik”, waarschuwde de linkse econoom Julia Cagé op Twitter. „Miljardairs moeten belasting betalen, niet geven als het ze zo uitkomt.”

  4. Hoe nu verder met het herstel van de Notre-Dame?

    „We zullen deze kathedraal herbouwen”, hamerde Macron maandagavond al emotioneel nadat hij de kerk had bezocht. Of de door hem gestelde termijn van vijf jaar (op tijd voor de Parijse Olympische Spelen) realistisch is, kan volgens deskundigen nu nog niet gezegd worden. Hoewel het vuur gedoofd is, kan pas later in de week grondig geanalyseerd worden wat de herstelwerkzaamheden behelzen. Tot die tijd is het „voorbarig om een tijdschatting te geven”, zei historicus Philippe Plagnieux, kenner van gotische architectuur, tegen de Franse Huffington Post.

    De herbouw van de in de Eerste Wereldoorlog verwoeste kathedraal van Reims kostte 40 jaar

    In het stenen dakgewelf van de kerk zitten drie grote gaten, onder andere waar de dakspits zat. De gevel van de noordelijke zijbeuk, met daarin een van de drie beroemde roosvensters (of rozetten), is nog zeer kwetsbaar en moet gestabiliseerd worden. Hij dreigt „in te storten op de Rue du Cloître” naast de kerk, zei minister van Cultuur Franck Riester dinsdag. Vijf gebouwen in die straat zijn daarom nog altijd ontruimd. „Het is nog steeds een hachelijke zaak.” Op zijn vroegst donderdag zal meer duidelijk zijn. Frédéric Létoffe van de in restauratie gespecialiseerde bedrijvengroep Groupement des entreprises de Restauration de Monuments Historiques (waar ook het bedrijf van Le Bras deel van uitmaakt) schat het werk op 10 à 15 jaar.

    De herbouw van de in de Eerste Wereldoorlog verwoeste kathedraal van Reims kostte veertig jaar. Maar destijds moest op basis van foto’s en tekeningen eerst volledig gereconstrueerd worden hoe het gebouw technisch in elkaar stak. De Notre-Dame is een van de best gedocumenteerde monumenten in de wereld. De Amerikaanse wetenschapper Andrew Tallon heeft het bouwwerk in 2013 met nieuwe 3D-technieken uiterst precies integraal in kaart gebracht.

    Vraag is wel of in Frankrijk snel genoeg eikenhout te vinden is om het volledig verwoeste oorspronkelijke dak (boven het stenen gewelf) op oorspronkelijke wijze te herbouwen. De belangrijkste Franse producent, de Groupe Charlois, rekende voor dat acht eeuwen geleden 1.300 eiken gebruikt zijn, totaal „zeker 3.000 kuub hout”. Het is moeilijk bomen van 150 à 200 jaar oud met een diameter van 1,5 à 2 meter te vinden, zei directeur Sylvain Charlois tegen persbureau AFP. „Die voorraad is niet beschikbaar.” Een gerucht op sociale media dat in Versailles in de 19de eeuw preventief eiken zijn geplant omdat na Chartres in 1836 op een dag ook de kathedraal van Parijs zou branden, is door lokale autoriteiten ontkracht. Een betonnen dak, zoals in 1973 na brand in de kathedraal van Nantes is gedaan, wordt niet overwogen.

    Mensen zijn samengekomen op de oevers van de Seine vanwaar ze zicht hebben de Notre-Dame. Foto Yves Herman/Reuters

  5. Heeft de brand al politieke gevolgen?

    Net als na de eerste terreuraanslagen in 2015 kiest de Franse politieke klasse na het drama in Parijs voor een union nationale, voor nationale eenheid. Alle politieke partijen hebben de maandag officieel begonnen campagnes voor de Europese verkiezingen van eind mei tijdelijk opgeschort. „We hebben niet het hart om te polemiseren”, zei lijsttrekker Jordan Bardella van de nationaal-populistische Rassemblement National. „Atheïstisch of gelovig, Notre-Dame is onze gemeenschappelijke kathedraal”, schreef voorman Jean-Luc Mélenchon van het hardlinkse La France Insoumise. Alleen Nicolas Dupont-Aignan van Debout La France, de Europese partner van Forum, brak de eenstemmigheid. Hij eiste een parlementaire enquêtecommissie om vast te stellen of de brand wel echt een ongeluk was.

    President Macron blies maandag op het laatste moment zijn langverwachte tv-voordracht ter afsluiting van het ‘Grote Nationale Debat’ af. Hij had gehoopt zijn presidentschap nieuwe energie te geven met dinsdag alsnog uitgelekte plannen voor belastingverlaging voor de middenklasse, indexatie van pensioenen en opheffing van bestuurdersschool ENA. Hij zal „de komende dagen” nog op het debat terugkomen, zei hij dinsdag. „Nu is het niet het moment.”

    Maar zijn gezwollen roep om saamhorigheid kan niet los gezien worden van de vertrouwenscrisis die Frankrijk de laatste zes maanden bezighield. Hij prees „rijken en minder rijken die geld hebben gegeven” voor de Notre-Dame. „Het is aan ons om de draad van ons nationale project terug te vinden, dat wat ons gemaakt heeft, wat ons verenigt: een menselijk project, gepassioneerd Frans.”