Kleinschalige rechtbanken zijn een succes in New York

Wijkrechtbank Kleinschalige rechtbanken zijn een succes in New York. Burgemeester Halsema vindt het „absoluut” ook iets voor Amsterdam.

Burgemeester Femke Halsema in de Hall of Records, tijdens haar vijfdaagse werkbezoek in New York vorige week.
Burgemeester Femke Halsema in de Hall of Records, tijdens haar vijfdaagse werkbezoek in New York vorige week. Foto Deen van Meer/ANP

‘Geweldig”, zegt de New Yorkse rechter Alex Calabrese. De man voor hem heeft al weken geen sporen van drugs meer in zijn urine. Hij heeft zijn cursus woedebeheersing met goed gevolg doorlopen, hij heeft zijn individuele therapie afgerond. „Dat is geweldig”, zegt de rechter nog eens. Hij laat de verdachte naar voren komen en geeft hem een hand. „Zie je in de buurt.”

Op een laag stoeltje naast rechter Calabrese heeft Femke Halsema plaatsgenomen om mee te luisteren. De Amsterdamse burgemeester bezocht op de laatste dag van een vijfdaagse reis naar New York het community court in Red Hook, Brooklyn. Een tip van de nieuwe president van de Amsterdamse rechtbank, Christa Wiertz. Zij heeft in de Eindhovense wijk Woensel, samen met burgemeester John Jorritsma, een experimentele wijkrechtbank opgezet. Halsema vindt het „absoluut” ook iets voor Amsterdam. „We hebben al een gesprek met de rechtbank en het openbaar ministerie gehad.” In het oude schoolgebouw in Red Hook krijgt ze een voorproefje.

Wat ze ziet is een bijna huiselijk tafereel. Alleen de rechter draagt zijn toga, de aanklagers en de advocaten verschijnen in gewone kleren. De rechter zit niet op een podium, zoals gebruikelijk, maar op gelijke hoogte met de rest van de aanwezigen. En hij roept consequent aan het eind van elke zitting – minutenwerk is het – de verdachte naar zich toe, spreekt hem vaderlijk toe. Iedereen krijgt een hand.

Diefstal, drugshandel, overvallen

Belangrijker dan de vorm van de zitting is het inhoudelijke verschil met de doorsnee Amerikaanse rechtbank. Het uitgangspunt is dat de verdachten leren dat justitie „niet alleen tegen hen, maar ook vóór hen kan werken”, zegt Adam Mansky, directeur strafrecht bij Red Hook. „De meeste zaken monden hier uit in een behandeling van de verdachte, niet in gevangenisstraf.”

De wijkrechtbank handelt zaken af die zich voordoen in Red Hook, een buurt met 230.000 inwoners. Het gaat om misdrijven waarop een straf van ten hoogste twee jaar staat: diefstal, drugshandel, zelfs overvallen en huiselijk geweld – „als daar niet te veel geweld bij is gebruikt”, zegt Mansky.

Het Amerikaanse rechtssysteem is bijna „binair”, volgens Mansky: „Gevangenisstraf of vrijspraak.” Het gevolg is dat de Amerikaanse gevangenissen overvol zitten, met tal van veroordeelden voor lichte vergrijpen.

In Nederland zijn de gevangenissen niet overvol en de taakstraf is een veelgebruikte maatregel, maar Halsema wijst op een ander gunstig effect van de wijkrechtbank: de acceptatie van het rechtssysteem onder bewoners van „kwetsbare” wijken. „Wij hebben ook buurten in Amsterdam waar vooral jongeren alleen op een negatieve manier met justitie in aanraking komen. Daar voelt de rechtstaat ver weg. Het zou goed zijn als er een rechtstreekser verband was.”

Dat rechtstreekse verband is er in Red Hook zeker. Algemeen directeur Amanda Berman vertelt dat rechter Calabrese, die zelf in de buurt woont, op straat een verdachte groette die hij een week later moest berechten. „Ik weet nu al dat tegenstanders van dit systeem zullen zeggen: is dat niet een inbreuk op de onafhankelijkheid van de rechtbank”, zegt Halsema. Ze geeft zelf het antwoord: „Volgens mij kun je heel goed onafhankelijk zijn en verantwoording afleggen, terwijl je toch dichter bij de verdachten staat. Het is voor rechters ook goed om een normaler contact te hebben met mensen die ze be- en veroordelen.”

Voetballen met de buurtjongens

Op het community court van Red Hook werken officieren van justitie die voetballen met de buurtjongens, zegt Mansky. „Officieren, agenten en de rechter hebben anders leren denken over de rol van de overheid in de samenleving. Het kan betekenen dat je op zaterdag een park helpt opruimen, dat je een juniorenhonkbalteam coacht.” Het woord „gemeenschap” zit niet voor niets in de naam van de rechtbank. „Niemand heeft meer belang bij een oplossing dan de gemeenschap waarin zowel de dader als het slachtoffer van een misdrijf woont.”

Taakstraffen die de rechter oplegt, worden in de buurt ten uitvoer gebracht. Berman zegt: „Je kunt de buurt veiliger houden door minder mensen naar de gevangenis te sturen. Als de verdachten het gevoel hebben dat de rechter hen eerlijk behandelt, ook al krijgen ze straf, dan zetten ze zich doorgaans meer in bij hun behandeling en keren ze als meer betrokken burgers terug in de wijk.”

Rechter Calabrese geeft een voor huiselijk geweld aangehouden man op verzoek van diens familie het recht contact met hen op te nemen. „Maar als je thuis iets stukmaakt, als je hen pijn doet, trek ik die toestemming weer in.” De volgende man heeft softdrugs gebruikt en laat zijn therapie versloffen, zegt de aanklager. „Ik begrijp dat je gehecht was aan je therapeut en dat die werd vervangen”, zegt de rechter. „Dat gebeurt vaker, dat spijt me. Vertel eens, heb je je therapie gemist, of was je aan het wachten op de vervanger?” Hij was gewoon aan het wachten, zegt de verdachte – hoewel dat moeilijk te rijmen lijkt met het feit dat hij twee van de drie afspraken heeft gemist, en de middelste afspraak wel doorging.

Burgemeester Halsema zegt na afloop dat ze „ontroerd” is door wat ze in de wijkrechtbank heeft gezien. Kan het in Nederland ook werken? „In Amerika is het alternatief een huizenhoge gevangenisstraf, dus de bereidheid van verdachten om mee te werken aan een andere straf groter. Dat is bij ons anders. Toch denk ik dat ook veel jongeren in Amsterdam een eervolle uitweg zoeken uit een leven dat weinig perspectief biedt. En als dat gepaard gaat met erkenning van wat mensen kunnen, mogelijkheden voor een opleiding, dan kan het weleens werken.”