Meer besmettingen met mazelen, soms vals alarm

De mazelen Het aantal gevallen van mazelen wereldwijd is begin dit jaar met 300 procent gestegen, aldus de Wereldgezondheidsorganisatie. Wat is er aan de hand?

SP-Kamerlid Maarten Hijink toont een foto van iemand met de mazelen tijdens het Kamerdebat over vaccinatie.
SP-Kamerlid Maarten Hijink toont een foto van iemand met de mazelen tijdens het Kamerdebat over vaccinatie. Foto Bart Maat/ANP

Een leraar op een school in Zoetermeer zou mazelen hebben, zo werd zondag bekend, maar dat blijkt niet te kloppen. De GGD Haaglanden laat weten dat de zieke leraar in Zoetermeer zeer waarschijnlijk geen mazelen heeft. „De school had helemaal geen contact opgenomen met de GGD en wel alle ouders alvast gealarmeerd per brief. Er komt nog lab-uitslag, voor de zekerheid, maar de verschijnselen wijzen niet op mazelen.” Ook in Assen waarschuwde een school vorige week ouders dat iemand mazelen had, vertelt de woordvoerder van het RIVM. „Ook daar klopte het niet.”

1 Hoeveel mensen kregen tot nu toe, in 2019, wel mazelen?

Volgens het RIVM zijn er 18 bevestigde gevallen van mazelen tot en met maandag 15 april. Vorig jaar waren in het hele jaar 24 mensen in Nederland besmet en normaal zijn er maar 10 tot 20 gevallen per jaar. 18 besmettingen in drieënhalve maand is dus relatief veel.

In Europa raakten volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) vorig jaar 82.596 mensen besmet met mazelen, en gingen 72 mensen eraan dood. In landen als Italië en Frankrijk wordt nog maar 75 tot 85 procent van de kinderen ingeënt. Maandag maakte de WHO nieuwe voorlopige cijfers bekend, waaruit blijkt dat het wereldwijde aantal mazelengevallen in de eerste drie maanden van dit jaar is toegenomen met 300 procent ten opzichte van dezelfde periode vorig jaar.

2 Zijn mazelen gevaarlijk?

Mazelen zijn zeer besmettelijk. Hoesten of niezen is al voldoende om het virus te verspreiden. De ziekte heeft gewoonlijk geen ernstige gevolgen, maar leidt in een klein deel van de gevallen tot bijvoorbeeld longontsteking of middenoorontsteking, en een enkele keer tot hersenontsteking. In Nederland is de kans om aan mazelen te overlijden kleiner dan 1 op 10.000.

Baby’s zijn beschermd tegen mazelen als ze geboren worden, mits de moeder is gevaccineerd of mazelen heeft gehad. Dat duurt tot ongeveer acht maanden. Het vaccin wordt pas gegeven als de baby veertien maanden oud is omdat het anders niet aanslaat. Tussen acht en veertien maanden zijn dus alle baby’s kwetsbaar. Zij worden als het goed is beschermd tegen mazelen door de groepsimmuniteit: als de vaccinatiegraad minstens 95 procent is, kan het virus zich niet verspreiden. Een dalende vaccinatiegraad is dus vooral een gevaar voor nog niet ingeënte baby’s.

Lees ook: Meer Nederlanders met mazelen door uitbraken in Europa

3 Welke volwassenen lopen de kans mazelen krijgen?

Het Rijksvaccinatieprogramma begon in 1976. Mensen die zijn geboren voor 1965 zijn volgens het RIVM vrijwel allemaal in aanraking geweest met het mazelenvirus, waardoor ze zijn beschermd. Wie tussen 1965 en 1976 is geboren, is alleen beschermd als hij of zij mazelen heeft gehad of buiten het Rijksvaccinatieprogramma is gevaccineerd door de huisarts. Overigens slaat het vaccin bij 1 procent van de mensen niet aan; zij zijn dus niet beschermd.

4 Hoeveel kinderen zijn gevaccineerd?

In heel Nederland was de vaccinatiegraad in 2017 gemiddeld 90,2 procent van alle tweejarigen. Dat was laag: tot 2014 was gemiddeld 95 procent van alle tweejarigen ingeënt. Begin dit jaar liet het RIVM weten dat de vaccinatiegraad in 2018 niet verder lijkt te zijn gedaald. In juni komen de definitieve cijfers.

5 Hoe komt het dat de vaccinatiegraad daalt?

Bekend zijn de problemen van orthodox gereformeerden met vaccinaties: zij geloven dat niet de mens maar God beslist over leven en dood. In sommige gereformeerde gemeenten schommelt de vaccinatiegraad al jaren rond de 75 procent, in Neder-Betuwe is het zelfs 54 procent. De laatste grote mazelenuitbraak in de Biblebelt was in 2013. Ook sommige aanhangers van de antroposofische leer hebben bezwaren tegen vaccinaties. In plaatsen met veel antroposofen, zoals Bergen en Zutphen, is 86 procent van de kinderen ingeënt. De laatste jaren groeit ook buiten deze kringen het wantrouwen jegens vaccinaties. Vaccinatieschuwe ouders vrezen ernstige bijwerkingen. Zeer hardnekkig is bijvoorbeeld het verhaal dat vaccinaties kunnen leiden tot autisme. Dit stamt uit een (achteraf teruggetrokken) artikel van de Britse arts Andrew Wakefield, die later uit de medische stand werd gezet omdat bleek dat hij gegevens had vervalst. Andere onderzoekers vonden geen verband tussen vaccinaties en autisme.

6 Wat kan de politiek eraan doen?

Tot nu toe is de politiek terughoudend, omdat het dwingen tot vaccineren wordt gezien als een buitenproportioneel zware ingreep in de vrijheid van religie en geweten en het recht op onschendbaarheid van het lichaam. Maar deze rechten zijn niet absoluut. Wanneer de volksgezondheid in gevaar is – wat bij een te lage vaccinatiegraad het geval is – kunnen ze worden ingeperkt. Momenteel zet het kabinet vooral in op extra voorlichting, maar vorig jaar november zei staatssecretaris Paul Blokhuis (ChristenUnie) dat het kabinet bij een verder dalende vaccinatiegraad „verplichtende maatregelen” in overweging neemt. Marcel Verweij en Roland Pierik, vaccinatie-experts en beiden lid van de Gezondheidsraad, pleitten er maandag in de Volkskrant voor vaccinatie verplicht te stellen voor toegang tot de kinderopvang.

Lees ook de reportage over mazelen in New York: ‘Niemand mag iemand dwingen tot vaccinatie’

7 Wat doen andere landen?

In Australië is de kinderbijslag alleen beschikbaar voor gevaccineerde kinderen. Italië besloot in 2017, na een epidemie waarbij 3.300 mensen mazelen kregen en er twee aan overleden, vaccinaties voor kinderen onder de zestien te verplichten. Ongevaccineerde kinderen zijn daar niet welkom bij het kinderdagverblijf en op de basisschool, en de ouders kunnen een boete krijgen van 500 euro. Ook in Frankrijk zijn scholen en kinderdagverblijven sinds begin 2018 alleen toegankelijk voor gevaccineerde kinderen. Sinds vorige week riskeren niet-gevaccineerden die wonen of werken in de New Yorkse wijk Williamsburg een boete van 1.000 dollar. In Williamsburg belandden sinds de mazelenuitbraak van afgelopen najaar 21 mensen in het ziekenhuis.

8 Mogen kinderdagverblijven op dit moment een ongevaccineerd kind weigeren?

De wetgever en de rechter hebben zich hier nog niet over uitgesproken, dus of zij dit mogen zal pas blijken wanneer geweigerde ouders naar de rechter stappen. Om dit te voorkomen is D66 bezig aan een wetsvoorstel dat het recht om ongevaccineerde kinderen te weigeren moet vastleggen. Pierik en Verweij wijzen er in hun opiniestuk op dat dit het probleem niet oplost: er zullen dan ook kinderdagverblijven ontstaan waar deze voorwaarde niet geldt, waar dus relatief meer weigeraars naartoe gaan, en waar mazelen makkelijker kunnen uitbreken.

Correcties (16 en 17 april 2019): In een eerdere versie van dit artikel werd staatssecretaris Paul Blokhuis minister genoemd. Ook werd in het fotobijschrift verwezen naar SP-Kamerlid Maarten Heijink, wat Maarten Hijink moet zijn. Het artikel is aangepast.