Na nieuwe coup dreigt interne machtsstrijd binnen leger Soedan

Twee staatsgrepen in twee dagen tonen hoe verdeeld het Soedanese leger is en hoe onstabiel het land is in de nasleep van het regime van Omar al-Bashir.

Soedanese soldaten feestten vrijdagnacht mee met de betogers na het aftreden, al één dag na zijn coup, van generaal Ibn Ouf.
Soedanese soldaten feestten vrijdagnacht mee met de betogers na het aftreden, al één dag na zijn coup, van generaal Ibn Ouf. Foto Reuters.

De Soedanese strijdkrachten zijn een wespennest waarin verscheidene eenheden onderling met elkaar wedijveren om de macht.

De twee staatsgrepen in twee dagen vorige week hebben dat nog eens duidelijk gemaakt. Donderdag kwam generaal Awad Ibn Ouf bij een coup aan de macht. Vrijdagavond werd hij vervangen door een nieuwe generaal, Abdel Fattah Burhan.

Die twee militaire ingrepen hebben de strijdkrachten zodanig uit balans gebracht dat het gevaar dreigt van een gewapende interne machtsstrijd. Dat biedt kansen voor een sterke man om naar voren te treden, zoals in buurland Egypte gebeurde met de staatsgreep in 2014 door Abdel Fatah al-Sisi. Zo’n ingreep zou de stabiliteit van het land misschien ten goede komen, maar daarmee wordt de volksrevolutie wel gesmoord.

Bashir was de spin

Het leger is in het dertig jaar durende regime van Bashir gegroeid en een grote vechtmachine geworden, maar het is ook uitgebouwd tot een zakenimperium. En het is geïdeologiseerd: behalve zakenlui hebben ook moslimradicalen grote belangen.

Soedan is onder Bashir constant in oorlog met zichzelf geweest. De meeste gewapende opstanden in het land, zoals in Darfur en de Nubabergen, worden niet uitgevochten door reguliere soldaten, maar door met het leger geallieerde milities. Het beleid om opstanden in de periferie te bestrijden met milities begon al begin jaren tachtig, maar onder Bashir kwamen er steeds meer milities bij.

Lees ook: Het leger brengt nog geen democratie

In het ingewikkelde web van reguliere troepen, paramilitaire eenheden en veiligheidsdiensten was Bashir de alles controlerende spin. Hij benoemde de generaals en de milities vielen onder zijn gezag. Om zich te beschermen tegen coups wisselde hij regelmatig de hoofden van de ordetroepen, marginaliseerde hij zijn rivalen en fragmenteerde zo de veiligheidstroepen.

Bashir speelde de balanceeract altijd behendig, maar bij het begin van de volksprotesten eerder dit jaar raakte hij het evenwicht kwijt. Hij offerde zijn naaste medewerker en vriend op, toenmalig vicepresident Bakri Hassan Salih, en verving die door minister van Defensie Awad Ibn Ouf. Hij negeerde daarmee een oud Soedanees spreekwoord: „Een goede ridder bekritiseert zijn paard niet gedurende de veldslag”. Zonder zijn trouwste vriend Bakri Hassan Salih was Bashir kwetsbaar geworden.

Andere factie is aan zet

Ibn Ouf greep donderdag de macht en moest die een dag later al weer afstaan, als een concessie aan de betogers die een radicale schoonmaak willen en de invloed van het leger tot een minimum willen beperken.

Na het vertrek van Ibn Ouf is een andere factie aan zet in de strijdkrachten, met vermoedelijk een hoofdrol voor Mohamed Hamdan Daglo, alias Hemetti, hoofd van de militie de Rapid Support Forces. Die gevechtsgroep schoot de afgelopen maanden met scherp op de betogers en speelt een cruciale rol, omdat ze een aanzienlijk aantal strijders in de hoofdstad heeft. De factie van Saleh Gosh verloor het machtsspel toen het hoofd van de Veiligheidsdienst zaterdag zijn ontslag aanbood.

De financiële belangen van hoge militairen zijn enorm

Controle over het leger betekent ook controle over belangrijke inkomstenbronnen. Het militaire complex waar de betogers al een week bivakkeren, is veel meer dan het ministerie van Defensie en hoofdkwartier van het leger. Het is ook een industrieel complex met winkels en fabriekjes waar (leger)auto’s en wapenproducten worden gemaakt.

De financiële belangen van de hoge militairen zijn enorm. Toen Soedan voor de afscheiding van het zuiden in 2011 nog over olie beschikte, werden er grote dure woonwijken uit de grond gestampt, veelal eigendom van corrupte generaals. Wie nauw bij Bashir stond en onderdeel was van zijn patronagenetwerk, kon stevig geld verdienen. Toen de olie naar het onafhankelijk geworden Zuid-Soedan ging, werd de smokkel van goud lucratief.

Moslimbroeders

Bashirs machtsovername in 1989 betekende een verhulde staatsgreep van de moslimbroeders. De voorheen professionele strijdkrachten werden een instrument voor de heilige islamitische oorlog. Alle hogere rangen werden geïslamiseerd, iedere benoeming kon pas plaatsvinden als de moslimbroeders hun akkoord gaven.

De lagere rangen hebben weinig baat bij dit geïdeologiseerde en gecommercialiseerde militaire netwerk. Zij lijden als iedere Soedanese burger onder de economische en sociale misère en waren daarom de eerste soldaten die zich aansloten bij de betogers. Maar in de gevaarlijke machtsstrijd die zich nu afspeelt, zijn niet zij aan zet. Dat bleek maandagochtend opnieuw toen er pogingen werden ondernomen de betogers te verwijderen bij het ministerie van Defensie waar ze al ruim een week bivakkeren.

Dit artikel is op maandag 15 april geactualiseerd.