Zwart Brexit-gat wordt chronisch

Brexit na de EU-Top Met uitstel van de Brexit hebben de EU-leiders tijd gewonnen. Maar de slepende kwestie die alle aandacht opslokt, is nog lang niet opgelost. Er rijzen juist meer vragen.

De ‘Halloween-Brexit’ van 31 oktober dreigt ook na die datum Europese politici volledig in beslag te nemen.Illustratie Rhonald Blommestijn
De ‘Halloween-Brexit’ van 31 oktober dreigt ook na die datum Europese politici volledig in beslag te nemen.Illustratie Rhonald Blommestijn

Even ademhalen. Het Verenigd Koninkrijk kukelt vrijdag niet uit de Europese Unie zonder akkoord. Geen No Deal-Brexit. Geen paniek op het Ierse eiland. Geen kilometerslange files voor de Kanaaltunnel. Daar hebben EU-leiders op hun nachtelijke top in Brussel voor gezorgd.

Na een verzoek voor uitstel van de Brexit tot eind juni van premier Theresa May, kozen de 27 overige regeringsleiders, na het nodige gebok van de Franse president Emmanuel Macron, voor een vertraging tot eind oktober. Daarmee koopt de EU eventjes rust, maar de Brexit uitsmeren lost inhoudelijk niks op. In tegendeel, er doemen meer vragen op. Een poging tot antwoorden.

  1. Doen de Britten nu mee aan de Europese verkiezingen?

    De Britse politiek is vanaf deze vrijdag een week met vakantie. Als Lagerhuisleden terugkomen, zal May opnieuw proberen de aanstaande verkiezingen voor het Europees Parlement op 23 mei te gebruiken als drukmiddel. De premier zal het Lagerhuis voorhouden dat het nog mogelijk is de in haar ogen ongewenste en genante verkiezing van 73 nieuwe Britse Europarlementariërs te schrappen als er snel een fiat komt voor haar Brexit-akkoord.

    Waarschijnlijk zullen Kamerleden hun schouders ophalen. Er is geen meerderheid voor haar exit-akkoord en een aanstaande Europese stembusgang verandert dat niet. Dat betekent dat 46 miljoen kiesgerechtigde Britten op 23 mei volksvertegenwoordigers in de EU mogen kiezen.

    Doorgaans leven de EP-verkiezingen niet. In 2014 kwam 35 procent van het Britse electoraat opdagen, onder het Europese gemiddelde van 42 procent. Dit worden geen doorsneeverkiezingen, maar een uitlaatklep voor drie jaar gebottelde Brexit-emoties. De uitslag kan de politieke dynamiek in de Britse politiek doen kantelen. De Conservatieven kunnen voorstander worden van een hardere Brexit als de anti-Europese partijen UKIP en de Brexit Party van Nigel Farage hun slag slaan ten koste van de Tories. Labour-leider Jeremy Corbyn kan voelen dat de macht aanstaande is, als Labour de meeste Europarlementariërs naar Brussel stuurt.

  2. Wanneer zal May waarschijnlijk vertrekken?

    May heeft daar tegenstrijdige verklaringen over afgelegd. Ze zei tegen haar fractie dat ze weg is zodra er akkoord is voor haar deal en de Brexit-onderhandeling zich richten op de toekomstige relatie met de EU. Dat wil May overlaten aan een opvolger. Ze heeft ook gezegd dat ze onder geen beding als premier uitstel van de Brexit kon velen tot na 30 juni. Het is goed mogelijk dat er voor de zomer geen instemming is voor haar uittredingsakkoord. Ze zal dus een van haar beloftes moeten breken, waardoor haar geloofwaardigheid nog verder afneemt. Grote delen van de Tories willen May weg hebben als premier en de felle Britse pers gaat daar vol in mee.

    De Conservatieven hebben alleen geen zeker middel om haar tot aftreden te dwingen. Doordat haar fractiegenoten haar vorig jaar tevergeefs opzij trachtten te schuiven, kan haar positie binnen de Conservatieven pas na 12 december betwist worden. Het Brexit-uitstel van zes maanden komt May gunstig uit. Als de EU tot uitstel van een jaar had besloten, hadden de hardliners bij de Tories tijd aan hun zijde gehad. Ze hadden kunnen wachten tot 12 december om May weg te stemmen. Nu zijn ze boos, maar machteloos.

    Hun enige formele mogelijkheid om haar weg te krijgen is een motie van wantrouwen van Corbyn steunen. Dat zullen de meeste Conservatieven, behalve de meest radicale hardliners, een brug te ver vinden. Alleen als de belangrijkste ministers van het kabinet massaal opstappen, zal May uit eigen beweging vertrekken. Vooralsnog lijkt dat niet te gebeuren. De onderlinge verdeeldheid tussen Remainers en Leavers, ambities en belangen zorgen ervoor dat de ministers vooral naar elkaar kijken en May laten spartelen.

  3. Komt er een tweede referendum?

    De Brusselse middenweg, uitstel van zes maanden, zorgt ervoor dat er weinig tijd is voor grote koerswijzigingen, zoals een nieuw referendum over de Brexit. Vooralsnog is er geen meerderheid in het Lagerhuis voor een nieuwe volksraadpleging.

    Onderzoekers van London School of Economics berekenden dat minimaal 22 weken nodig zijn om een geldig referendum te regelen en te organiseren. Er is dus weinig ruimte om niet in de knel te komen met de deadline van 31 oktober.

  4. Komen er nieuwe Lagerhuis-verkiezingen?

    May zal eerst haar Plan A, steun krijgen voor haar scheidingsdeal, nog een keer proberen. De gesprekken met Labour over steun voor haar scheidingsakkoord in ruil voor een zachtere Brexit, waar het VK economisch dichterbij de EU blijft, gaan door. May is ook bereid beter te luisteren naar de wensen van het bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties, in de hoop dat ze zo meer politieke steun krijgt.

    Lees ook het commentaar van NRC: Aanmodderen met het VK wordt steeds onaantrekkelijker

    Het kan zijn dat zelfs May tegen de zomer inziet dat ze vastzit. Doorgaans betekent dat: verkiezingen. De premier heeft daarvoor tweederde steun nodig in het Lagerhuis. Verkiezingen kunnen een doorbraak opleveren als Labour of de Tories een klinkende meerderheid behaalt. Een afgetekende overwinning maakt de partijleider in een klap machtig, waardoor hij of zij de politieke spierkracht heeft een deal af te dwingen. Het probleem is dat beide grote partijen diep verdeeld verkiezingen in gaan. En de Tories zullen na de afgang van de verkiezingen van 2017 en het Brexit-echec May niet dulden als partijleider. Voor een interne leiderschapsstrijd en landelijke verkiezingen is voor eind oktober weinig tijd.

  5. Wat zal er in oktober gaan gebeuren?

    Zonder plan voor een nieuw referendum, nieuwe leider van de Tories, steun voor een deal in het Lagerhuis of verkiezingen zal de herfst lijken op de lente. In oktober zullen de 27 EU-leiders zich opnieuw moeten buigen over de Brexit. Ook over een half jaar zal een groot deel van de EU-leden opnieuw een No Deal willen vermijden. De Brexit was lang een acute politieke crisis maar dreigt uit te groeien tot een chronische aandoening die de EU teistert.