De val van Assange en WikiLeaks

Klokkenluider Na zeven jaar ballingschap is van de faam van de klokkenluider niet veel meer over.

Julian Assange donderdag bij het verlaten van de Londense rechtbank in een politiebusje.
Julian Assange donderdag bij het verlaten van de Londense rechtbank in een politiebusje. Foto Reuters

Vloekend, tierend en met het verwilderde uiterlijk van een kluizenaar, werd Julian Assange donderdagochtend door Londense agenten de Ecuadoraanse ambassade uitgevoerd. Dat bijna zeven jaar diplomatiek asiel in een krap kamertje een mentale tol eisten voor de 47-jarige Australiër, was al langer duidelijk. Een aftakeling die niet alleen Assange zelf was aan te zien, maar ook het digitale doorgeefluik waarmee hij wereldwijde faam verwierf: klokkenluiderswebsite WikiLeaks.

Wat ooit begon als een radicaal-anarchistisch project voor maximale overheidstransparantie, verwerd tot een obscuur instrument dat wereldwijd stookte in volksopstanden, verkiezingsraces en andere politieke kwesties. De persoon Assange en zijn project zijn niet los van elkaar te zien. Waar ging het mis met beide?

De als computerprogrammeur opgeleide Assange richt WikiLeaks op in 2006, maar de site breekt pas internationaal door in 2010. Het zet de video Collateral Murder online: beelden genomen vanuit een Amerikaanse legerhelikopter in Irak. Ze tonen hoe het vuur wordt geopend op burgers in Bagdad. Later dat jaar volgen documenten over andere vermeende oorlogsmisdaden begaan door Amerikanen in Irak en Afghanistan.

De doorbraak komt in het najaar van 2010 als WikiLeaks meldt over Amerikaanse diplomatieke telegrammen te beschikken. In samenwerking met The Guardian en The New York Times worden de honderdduizenden memo’s doorgespit, gewogen en geduid. Privacy-gevoelige gegevens van burgers worden weggelakt. Het unieke inkijkje in haar diplomatie brengt de Amerikaanse regering (en bondgenoten) in verlegenheid.

‘Cablegate’ levert Assange mondiale sterstatus op. Voorvechters van transparantie, hackers en burgerjournalisten omarmen zijn missie. Vooral linkse of anti-Amerikaanse politici prijzen hem als een Robin Hood-figuur die de gevestigde machten uitdaagt. Media dingen naar zijn gunst in de hoop ook een paar telegrammen toegeworpen te krijgen. (In Nederland krijgt NRC documenten).

Al in het jaar van de doorbraak begint ook zijn demasqué. Het blijkt dat Assange geen makkelijke man is. Er is ruzie binnen het WikiLeaks-team: een deel van de medewerkers breekt met de oprichter. Ook ontstaat wrevel tussen Assange en media waarmee hij samenwerkt, nadat zij ook kritische verhalen over hem publiceren. De autoriteit van de site taant.

Lees ook deze reportage over de eerste scheurtjes in het WikiLeaks-collectief (2010)

Bovendien blijken Zweedse vrouwen aangifte tegen hem te hebben gedaan omdat hij heimelijk onveilig seks met hen zou hebben gehad. Zweden vaardigt een internationaal arrestatiebevel tegen hem uit omdat het hem wil verhoren. Assange verblijft op dat moment in het Verenigd Koninkrijk en vecht dit aan: hij vreest door Stockholm aan Washington uitgeleverd te worden.

Skaten op de gang

Zomer 2012 kan Assange uitlevering niet langer ontlopen. Hij vlucht naar de Ecuadoraanse ambassade in Londen, waar de linkse, anti-Amerikaanse president Rafael Correa hem onderdak aanbiedt. Vanuit dit ballingsoord blijft hij WikiLeaks bestieren en zich via sociale media met de wereldpolitiek bemoeien. Hij huldigt steeds radicalere standpunten: van steun aan Catalaanse separatisten tot het verspreiden van extreem-rechtse samenzweringstheorieën.

Hoewel Assange in zijn krappe hoekkamertje een stoet linkse bekendheden ontvangt – van filmmaker Michael Moore tot actrice Pamela Anderson – vereenzaamt hij ook. Hun gast gedraagt zich steeds onhebbelijker, klaagt het ambassadepersoneel. In 2014 schrijft de minister van Buitenlandse Zaken hem in een brief dat hij niet mag skateboarden en voetballen op de gang.

In 2016 krijgt hij gezelschap van een kat, die hij geen naam maar wel eigen accounts op Twitter en Instagram geeft (@embassycat). Diens kattenbak zou hij echter niet willen verschonen en ook aan zijn eigen persoonlijke verzorging zou het schorten. Donderdag zei een Ecuadoraanse minister dat Assange „poep op de muren smeerde”.

Ondertussen gaat zijn platform minder prudent te werk dan bij de vroege onthullingen. Zo blijkt WikiLeaks de belofte van anonimiteit voor klokkenluiders niet te kunnen garanderen. In 2013 komt de naam naar buiten van de inlichtingenanalist die de Collateral Murder-video lekte. Deze soldaat eerste klas Bradley (later: Chelsea) Manning krijgt na een proces voor een krijgsraad 35 jaar cel.

In 2015, op de derde verjaardag van Assange’ asiel, publiceert WikiLeaks de ‘Saudi Cables’. Het openbaren van deze diplomatieke post van het Saoedische ministerie van Buitenlandse Zaken brengt burgers in gevaar. Het bevat bijvoorbeeld medische rapporten over zieke kinderen, vluchtelingen en psychiatrische patiënten.

Met de Russen, voor Trump

Vervolgens breekt het Amerikaanse verkiezingsjaar 2016 aan. WikiLeaks eist in de slotweken van de campagne een hoofdrol op door de Democratische presidentskandidaat Hillary Clinton in verlegenheid te brengen. Clinton was minister van Buitenlandse Zaken tijdens het uitbreken van Cablegate. Assange ziet nu kans om haar terug te pakken voor alle Amerikaanse kritiek op WikiLeaks. De site publiceert tienduizenden e-mails, buitgemaakt van de computers van het Democratische partijkantoor en van Clintons omstreden privéserver.

WikiLeaks krijgt deze toegespeeld van Russische hackgroepen, die weer aangestuurd worden door de veiligheidsdiensten. De verdenking is dat het Kremlin zo Clintons tegenstrever aan de macht wil helpen: de openlijk pro-Russische Republikeinse kandidaat Donald Trump. Die verwelkomt de e-mails enthousiast en klaagt in oktober 2016 dat de „oneerlijke media” er te weinig aandacht aan schenken. „I love WikiLeaks”, stelt Trump, die openlijk oproept meer mails te hacken.

Lees ook: De Russische connectie van WikiLeaks

Eerste amendement

De komende tijd zal Assange nog in een Londense cel zitten. Eerst zullen Britse rechters over zijn uitlevering aan de VS moeten oordelen. Ook bestaat een kans dat het Zweedse onderzoek tegen hem heropend wordt. Mocht het tot een Amerikaans proces komen, dan zal hij terecht moeten staan voor samenzwering met Manning bij het inbreken in een overheidscomputer.

De vraag is of daar nog andere tenlasteleggingen bijkomen, bijvoorbeeld voor spionage of voor zijn rol in de presidentsrace van 2016.

In ieder geval zal Assange een beroep doen op het eerste amendement van de Amerikaanse grondwet. Dit beschermt de vrijheid van meningsuiting en pers op bijna absolute wijze. Het was voor The Guardian, de krant die als eerste contact legde met Assange, een belangrijke reden samenwerking te zoeken met de Amerikaanse concurrent The New York Times. En voor de regering-Obama een argument om Assange na Cablegate niet te vervolgen.

De ironie wil dat een Amerikaans proces Assange een kans zou geven terug te keren naar de missie die hij de afgelopen jaren gaandeweg uit het oog verloor: strijden voor maximale overheidstransparantie en persvrijheid.

Commentaar pagina O11