‘She’s a girl. Punt.’

Profiel Caster Semenya Ze is de meest besproken atlete van dit moment. Haar ster rees snel, maar haar hoge natuurlijke testosteronwaarden zorgen voor controverse. Wie is Caster Semenya? En waarom nam zij het op tegen de atletiekbond? Een profiel.

Caster Semenya na een training in Pretoria, in 2010. Links atlete Violet Raseboya, met wie zij in 2015 zou trouwen.
Caster Semenya na een training in Pretoria, in 2010. Links atlete Violet Raseboya, met wie zij in 2015 zou trouwen. Foto Per Anders Pettersson/Getty Images

Maria Mutola kan zich nog goed de eerste keer herinneren dat ze Caster Semenya zag lopen. Ze zat voor de televisie, in 2009, en keek naar de wereldkampioenschappen atletiek in Berlijn. En opeens was daar die nieuwkomer die de titel op de 800 meter veroverde. „Ik kon mijn ogen niet geloven”, zegt Mutola, die in 2000 olympisch goud won op de 800 meter en drie keer wereldkampioen werd. „Wát een power!”

De meeste nieuwkomers blijven tijdens een race in de achterhoede. Of op z’n minst achter de koploper. „Maar Semenya pakte meteen de lead”, zegt Mutola. „She kicked the race by storm.”

De Mozambikaanse Mutola, die Semenya tussen 2011 en 2014 coachte, denkt met weemoed terug aan de begindagen van Zuid-Afrika’s beroemdste sportvrouw. Ze wacht vol ongeduld op de uitspraak van sporttribunaal CAS, later deze maand, in een zaak die Semenya aanspande tegen de internationale atletiekbond IAAF. Die bepaalde vorig jaar dat een atlete niet meer dan 5 nanomol testosteron per liter bloed mag hebben. Hyperandrogene atleten met hogere waarden – zoals Semenya – moeten hormoontherapie volgen om hun testosteronspiegel te verlagen.

De zaak zorgt voor veel ophef. De Zuid-Afrikaanse overheid vermoedt racistische motieven achter de nieuwe regel (die vooral atletiekonderdelen treft waarin zwarte vrouwen uitblinken). De Mensenrechtenraad van de Verenigde Naties stelt dat het ‘gedwongen’ reguleren van de testosteronspiegel in strijd is met de rechten van de mens. En bekende feministen, zoals oud-tenniskampioen Billie Jean King, waarschuwen voor de implicaties van wat zij een gevaarlijke, discriminatoire maatregel noemen.

Veel minder dan over de zaak Semenya, is er bekend over de mens Semenya. Wie is de ietwat schichtige, goedlachse atlete met de brede, gespierde schouders? En waarom bijt zij zich vast in een kwestie die haar naast bijval ook veel hoon oplevert? Semenya wordt ‘He-woman’ en ‘It’ genoemd op social media. Na haar gouden race in Berlijn schreef het ANP: „Haar verschijning biedt weinig vrouwelijke aanknopingspunten.”

Gederfde levensvreugde

Mokgadi Caster Semenya (28) werd geboren in Ga-Masehlong, een dorp in de noordelijk gelegen provincie Limpopo. In de BBC-documentaire Too Fast to Be a Woman, uit 2011, een van haar spaarzame lange tv-interviews, zien we Semenya met haar familie: moeder Dorcus, vader Jacob, grootmoeder Mmaphuti en haar drie zussen en broer. Ze wonen in een landelijke omgeving, in een huis dat met steun van de Zuid-Afrikaanse overheid werd gebouwd – een goedmakertje voor gederfde levensvreugde.

Jacob en Dorcus zijn trots op hun dochter en proberen haar bij te staan in het taaie gevecht met de IAAF. De strijd – volgens de atletiekbond geen vendetta – begon nog voor ‘Berlijn’, toen de IAAF Semenya verzocht een geslachtstest te doen. Zij stemde in, maar moest elf maanden wachten op de (nooit publiek gemaakte) uitslag en mocht in de tussentijd geen wedstrijden lopen.

Ze ging door een diep dal, zegt Michael Seme, die haar tussen haar zeventiende en twintigste coachte, en als een vader voor haar is. Semenya begreep volgens hem niet waarom er zo’n fuss over haar uiterlijk werd gemaakt. Niet dat ze het niet gewend was – hij weet nog dat wedstrijd-officials haar shorts openden om te controleren of ze een meisje was – maar vervelend was het natuurlijk wel. „Ze vond het allemaal van weinig respect getuigen.”

In de zomer van 2010 besloot de IAAF – zonder verdere toelichting – dat Semenya weer mocht deelnemen aan wedstrijden. Maar een jaar later kwam de bond alsnog met regelgeving voor hyperandrogene atleten. Wie meer dan 10 nanomol testosteron per liter bloed had, kon alleen meedoen als ze hormoontherapie volgde.

Semenya hield zich aan de regels, maar stopte met hormoontherapie toen het CAS zich in 2015 achter een Indiase atlete met hoge natuurlijke testosteronwaarden schaarde, die protest had aangetekend tegen haar uitsluiting van wedstrijden door de Indiase atletiekbond. Het sporttribunaal achtte niet bewezen dat Dutee Chand sportief voordeel genoot. Tot de IAAF overtuigend bewijs van het tegendeel levert, mag de Indiase uitkomen in wedstrijden.

De IAAF laat het er niet bij zitten en probeert nieuw bewijs te verzamelen. In de British Journal of Sports Medicine verscheen vorig jaar een onderzoek waaruit zou blijken dat de prestaties van atleten met relatief hoge testosteronwaarden een paar procent beter zijn. Als Semenya niet naar het CAS was gestapt, in navolging van haar Indiase collega, was de nieuwe regelgeving voor hyperandrogene atletes in november al ingevoerd. Nu wordt eerst de uitspraak afgewacht.

Foto Per Anders Pettersson/Getty Images

Semenya’s vrienden en oud-coaches zien het getouwtrek met lede ogen aan. „Absurd”, noemt Janine van Wyk, aanvoerster van het Zuid-Afrikaanse vrouwenelftal, de CAS-zaak. „Ik weet dat sommige mensen vinden dat Caster sportief voordeel geniet”, zegt zij. „Maar voor mij telt dat ze zo geboren is en dat ze elke dag keihard werkt voor haar prestaties.”

Maria Mutola is onder de indruk van de veerkracht van haar oud-pupil. „Twee weken geleden sprak ik haar aan de telefoon”, zegt ze. „Caster vertoonde geen tekenen van zwakte. Na tien minuten brak ze het gesprek af omdat ze niet te laat wilde komen voor haar training. De Caster die ik ken, gelooft in een goede afloop.”

Voor niemand bang

Als Phineas Sako wat toegeeflijker was geweest, was Caster Semenya nu misschien wel profvoetbalster. Sako is haar allereerste atletiekcoach. Hij liet haar als vijftienjarige met de jongens trainen op het gras van Limpopo. „Ze wilde altijd de beste zijn”, zegt hij. „Ze was voor niemand bang. Haar fighting spirit was enorm.”

Maar wat schetste zijn verbazing? Op een dag hoorde hij dat Caster ook goed kon voetballen. Ze bleek haar tijd te verdelen over beide sporten. „Ik heb gezegd dat ze het voetballen voor gezien moest houden. Ze zei alleen maar „Oh”. En toen: „Daar is niets mis mee.”

Sako heeft er nooit over getwijfeld dat Semenya een meisje was. Anders dan de rector van haar middelbare school, Eric Modiba, heeft hij nooit om haar geboortecertificaat gevraagd. „Dat interesseert mij niets”, zegt hij. „A girl is a girl. Punt.” Hij vertelt dat anderen bij hun eerste ontmoeting met Semenya twijfelden over haar geslacht. „Maar wie wat meer tijd met haar doorbracht, kwam er niet meer op terug.”

Sako noemt Semenya een beleefde, humoristische vrouw, die over niets anders dan atletiek praat. „Ze klaagde als adolescent nooit over de vele grassprieten op de trainingsbaan. En ze vond het niet erg dat ik haar met de jongens liet rennen omdat ze zo krachtig was. ‘Meisjes roddelen veel’, zei ze. ‘Ik houd niet van roddelen.’”

Toch had Semenya als meisje al meer met meisjes, zegt oud-coach Michael Seme. „Boys are full of shit”, vertelde ze hem eens. In die zin verbaasde het hem niet dat zij een paar jaar geleden trouwde met een van zijn andere oud-pupillen: Violet Raseboya. In de BBC-documentaire komt de 1500-meterloper een paar keer in beeld, als „beste vriendin”. Semenya is dan nog in afwachting van de seksetest van de IAAF en trekt zich veel terug op haar kamer. Ze oogt depressief en slaat trainingen over. „Ik heb mezelf voorgenomen dat ik haar gelukkig wil maken”, zegt Raseboya in de documentaire. „Ik ga ervoor zorgen dat Caster nooit opgeeft en positief blijft.”

Semenya en Raseboya ontmoetten elkaar in 2007 in de wc, vertelden ze een paar jaar geleden op de Zuid-Afrikaanse tv. Semenya moest plassen in het bijzijn van dopingcontroleurs. Raseboya keek raar op van haar verschijning en vroeg wat zij op de wc deed als jongen. ‘Ik bén geen jongen’, zei Semenya. ‘Denk je dat ik hier anders was binnengelopen?’

Veel mensen in Semenya’s omgeving denken dat Raseboya haar geheime wapen is in de strijd met de IAAF. „Als een leeuwin gaat ze voor haar vrouw liggen”, zegt Michael Seme. „Caster overlijdt waar Violet overlijdt en andersom.” Oud-coach Maria Mutola denkt dat het erg belangrijk voor Semenya is dat er thuis ’s avonds iemand op haar wacht met wie ze haar problemen kan bespreken. „Als je gelukkig bent, ben je ontspannen. Als je ontspannen bent, kun je problemen beter aan.”

Haar seksuele geaardheid lijkt Semenya niet te worden nagedragen in een land waar een groot aantal lesbiënnes (hoeveel precies is niet bekend) het slachtoffer is van ‘corrigerende verkrachting’. „Het feit dat ze het opneemt tegen de IAAF houdt Zuid-Afrikanen meer bezig dan haar geaardheid”, denkt Ockert de Villiers, sportjournalist bij Independent Newspapers in Johannesburg. „Caster vecht niet voor Caster, ze vecht tegen een grote, door blanke Europeanen gedomineerde organisatie. Met haar strijd geeft ze zwarte Afrikanen een stemgeluid. Ze is huge in Zuid-Afrika.”

Bij de South African Sports Awards sleepte Semenya in november alle prijzen in de wacht. Ze werd sportpersoonlijkheid van het jaar, sportvrouw van het jaar en won ook de publieksprijs.

Semenya is niet alleen geliefd om wat ze presteert, maar ook om wie ze is, denkt vriendin Janine van Wijk. Ze staat met beide benen op de grond. Haar roem heeft haar niet veranderd. „Niet lang geleden gingen we naar een restaurant. We hadden weinig trek en besloten een kip te delen. Ik was na één stukje vol. Zij ook, maar ze at die hele kip op, want ‘anders was het zonde’. Na afloop strompelde ze met moeite het restaurant uit.” Dat is Caster ten voeten uit, zegt ze.

Wat vinden experts van de zaak?

Marjan Olfers

Beroep hoogleraar sport en recht aan de Vrije Universiteit

„De sport discrimineert per definitie: naar leeftijd, gewichtsklasse, sekse en handicap. Dat onderscheid wordt gemaakt om de krachtmeting tussen sporters zo eerlijk mogelijk te maken. Maar hoe zorg je dat het onderscheid – in dit geval tussen mannen en vrouwen – objectief en transparant is? En: hoe bepaal je of iemand man of vrouw is? In de tijd van Foekje Dillema [die bestond uit cellen met XX- en met XY-geslachtschromosomen] moesten hyperandrogene atleten gynaecologisch onderzoek ondergaan als zij aan wedstrijden wilden deelnemen. En het kwam ook voor dat vrouwen voor een groep mannen paradeerden.

„Als jurist vind ik het meten van testosteronwaarden zo gek nog niet. Het is het minst diffamerend voor atleten. En het is de meest objectieve manier om te bepalen of een vrouw tegen vrouwen mag uitkomen.

„Je hoort wel eens dat mensen de racismekaart trekken in de Semenya-zaak. Omdat ze zwart is en uit Afrika komt, zou haar dit overkomen. Ik vind dat een gevaarlijke stelling. Mooi aan sport is nou juist dat het huidskleur-overstijgend is.

„Ik durf niet te voorspellen met welke uitspraak het CAS komt. Het ligt er aan welke arbiters welke argumentatie opzetten. Elke zaak wordt op z’n eigen merites beoordeeld. Ik denk wel eens: er is geen peil op te trekken.”

Peter Sonksen

Beroep emeritus hoogleraar endocrinologie aan het King’s College in Londen

„Ik heb mij als endocrinoloog – een expert in hormonen, zeg maar – vaak verbaasd over de vele onzinverhalen over Caster Semenya. Ik ken haar niet persoonlijk, ben niet betrokken bij haar zaak. Maar één ding weet ik wel: er is geen overtuigend bewijs dat testosteron verantwoordelijk is voor haar goede prestaties.

„In 2014 publiceerde het blad Clinical Endocrinology onderzoek waaraan ik heb meegewerkt. Mijn collega’s en ik hadden bloed afgenomen van 813 topatleten uit vijftien sporten, hooguit twee uur na een grote wedstrijd. Van 693 analyseerden we het bloed op hormoonprofielen. Wat bleek? 16,5 procent van de mannen had een lage testosteronspiegel en 13,7 procent van de vrouwen een hoge. Er was sprake van een complete overlap tussen de sexen. In onze conclusie schreven we dat de definitie die het Internationaal Olympisch Comité van vrouwen hanteert – mensen met ‘normale’ testosteronwaarden – niet langer verdedigbaar is.

„Semenya heeft een genetische afwijking, ze is ongevoelig voor testosteron. Dat geldt ook voor de atleten die bij de Olympische Spelen van 1996 in Atlanta naar huis werden gestuurd omdat ze een XY-chromosoom hadden. Zeven van de acht waren ongevoelig voor testosteron. Ferguson-Smith heeft er goed onderzoek naar gedaan.

„Ik begrijp dat de atletiekbond een level playing field wil: iedereen volgens dezelfde regels. Maar testosteron is geen goede indicator voor geslacht of prestatie. De IAAF probeert dat verband aan te tonen. Maar het onderzoek dat ze bij het CAS hebben ingediend als bewijs, wordt door wetenschappers belachelijk gemaakt.

„Deze zaak doet mij aan de Brexit denken. Het zorgt voor chaos en de oplossing lijkt ver weg. Ik zou het echt een aanfluiting vinden als het CAS Semenya niet in het gelijk stelt.”

Payoshni Mitra

Beroep atletenrechtenactivist

„Voor mij draait deze zaak niet om wetenschap, maar om mensen. Ik ben geen wetenschapper, maar wat ik wel weet – en ik werk al tien jaar met hyperandrogene atleten – is dat hier het lichaam van een atleet wordt geschonden. Normaal ondergaan mensen een medische procedure als hun gezondheid gevaar loopt. Hier is het doel van de procedure deelname aan sportwedstrijden – en heeft de atleet in kwestie weinig keus. Niet voor niets sprak het college voor de rechten van de mens van de VN in een reactie van een potentiële mensenrechtenschending.

„Een hormoontherapie of operatie voor het verlagen van de testosteronspiegel is niet niks. Het kan ernstige neveneffecten hebben. Veel atleten die zoiets ondergingen, verdwenen geruisloos uit de sport.

„Aanvankelijk zag ik de maatregel van de IAAF om vrouwen op testosteronwaarden te testen als een vorm van seksisme. Maar hoe meer ik erover nadenk, hoe meer ik ervan overtuigd raak dat er racisme in het spel is. Het is geen toeval dat de atleten die door deze maatregel getroffen worden uit het globale zuiden komen. En dat de mensen die de maatregel instelden overwegend blank en westers zijn.

„Ik houd niet van voorspellingen, maar geloof wel in gerechtigheid. Semenya heeft het CAS om een eerlijk proces gevraagd en ik vertrouw er op dat zij dat krijgt.”

Luister naar NRC’s dagelijkse podcast Vandaag over atlete Caster Semenya:

Correctie (2 mei 2019): In een eerdere versie van dit artikel werd gesproken van de „UNHCR, het college voor de rechten van de mens van de Verenigde Naties”. De UNHCR is de VN-Vluchtelingenorganisatie. De afkorting van de VN-Mensenrechtenraad is UNHRC. Het artikel is aangepast.