Recensie

Recensie

Op naar de volgende crisis – nog altijd zonder remedie

Kredietcrisis ‘Ben, Tim en Hank’ bestreden de vorige crisis ad hoc. Ze vrezen de volgende.

In de kredietcrisis zeeg het financiële systeem ineen onder druk van gierende onzekerheid over risico’s en kapitaal.
In de kredietcrisis zeeg het financiële systeem ineen onder druk van gierende onzekerheid over risico’s en kapitaal. Foto AP
    • Egbert Kalse

De beste strategie tegen een financiële crisis is geen crisis te krijgen. En in de wetenschap dat dit de afgelopen eeuwen helaas een illusie is gebleken, schreven drie hoofdrolspelers van de meest recente financiële crisis samen een handzaam boekje over wat er destijds mis ging, wat er goed ging en wat overheden en centrale banken daarvan kunnen leren.

De drie auteurs zijn niet de minsten: Ben Bernanke was van 2006 tot en met 2014, en dus ook gedurende de hele crisis, voorzitter van het Amerikaanse stelsel van centrale banken, de Federal Reserve. Timothy Geithner was van 2003 tot eind 2008 de baas van de Fed in New York (en dus van Wall Street) en werd daarna opvolger van Henry Paulson, de derde auteur, die van 2006 tot begin 2009 minister van Financiën was onder George W. Bush.

Alledrie schreven ze al eerder individueel hun ervaringen op, nu nemen ze in Firefighting, dat dinsdag verschijnt, samen de pen ter hand om te vertellen hoe zij als drie brandweermannen de allesverwoestende brand die de financiële crisis was probeerden te blussen. De metafoor is goed gekozen, vooral omdat met name in het begin van de crisis duidelijk werd dat het trio een brandend olieplatform probeerde te doven met weinig meer dan een blusdeken en een poederblussertje.

Voor wie het even vergeten was: na een periode van ongekende groei, lage rente, aangaan van steeds hogere schulden, verkopen van rommelhypotheken en wegmoffelen van risico’s op de bankbalansen begon in de eerste maanden van 2007 de lucht uit de zeepbel op de Amerikaanse huizenmarkt te lopen. Na enkele betrekkelijk overzichtelijke voorvallen – een hypotheekbank in moeilijkheden, twee beleggingsfondsen die failliet gingen – werd in augustus 2007 duidelijk dat de wereld een serieus probleem had. Een half jaar later, begin 2008, moest de grote Amerikaanse zakenbank Bear Stearns van de ondergang worden gered, en weer een half jaar later klapte het totale Amerikaanse financiële systeem in elkaar onder druk van gierende onzekerheid over risico’s en kapitaal.

Het is veelzeggend dat de meest iconische gebeurtenis in de crisis, de val van de Amerikaanse zakenbank Lehman Brothers in september 2008, pas op de helft van het boek aan bod komt. Daarvoor zijn Bernanke, Geithner en Paulson dan al meer dan een jaar bezig met pogingen het kapseizende financiële stelsel te stutten. Met terugwerkende kracht is het pijnlijk om te zien dat al die pogingen nauwelijks effect hadden.

Manie en paniek

In het uitzonderlijk toegankelijk geschreven boek spat de adrenaline van de pagina’s af. De om zich heen grijpende crisis stelt de drie hoofdrolspelers pagina na pagina voor nieuwe uitdagingen. De blusmiddelen die zij tot hun beschikking hebben blijken zwaar onvoldoende, ze lopen continu achter de feiten aan en het kost ze grote moeite, en soms een flinke dosis bluf, om de politiek te overtuigen zwaardere middelen in te zetten. Pas ver na Lehman krijgen ze het gevoel weer echt controle te krijgen op het financiële systeem.

Het boek is dan ook doordrenkt van de theorie van Charles Kindleberger, in wiens in 1978 gepubliceerde standaardwerk Manias, Panic and Crashes de inherente oncontroleerbaarheid van het financiële stelsel centraal staat. Keer op keer lopen de brandweermannen aan tegen de irrationaliteit van de wereld om hen heen. Zowel de manie als de paniek is besmettelijk, zo leren zij al snel.

Wat fascineert is de eensgezindheid die het gezamenlijk beleefde trauma heeft opgeleverd. De toon is bijna kameraadschappelijk te noemen. De auteurs, die elkaar door het boek heen bij de voornaam noemen, hebben maanden lang dagelijks contact en zijn het over bijna alles eens: het is ‘Tim’ voor en ‘Ben en Hank’ na. Drie musketiers: een voor allen, allen voor een. Ze spreken elkaars taal, en vergeten daarbij soms dat voor buitenstaanders de onbegrijpelijke alfabetsoep aan maatregelen nauwelijks uit elkaar te houden is: TARP, TALF, HERA, PPIP, HARP, HAMP, TSLF. Het duizelt, net als de honderden miljarden dollars waar het om draait.

Voor de liefhebber van financiële abracadabra telt het boek een meer dan indrukwekkende bijlage van zeventig pagina’s aan grafieken. Kapitaalinjecties, rentes, stimuleringsprogramma’s voor huizenbezitters: zo’n beetje alle maatregelen uit het arsenaal van de drie brandweermannen zijn terug te vinden, gekwantificeerd en wel. Heerlijk!

De volgende crisis

Tegelijkertijd leest het boek als een afrekening met een aantal diepgewortelde (voor)oordelen over de crisisbestrijding. De auteurs laten geen kans onbenut om te melden dat maatregelen die zij namen zwaar bekritiseerd werden door politici, analisten en burgers, maar dat ze toch maar mooi elke geïnvesteerde dollar in de redding van bank X of hypotheekverzekeraar Y hebben teruggekregen. Mét winst.

Dat wringt een beetje. Natuurlijk is het achteraf terecht om te constateren dat de maatregelen geholpen hebben: de crisis werd uiteindelijk gestopt, de brand is geblust. Maar dat honderden miljarden dollars in banken werden gestoken die zelf deels verantwoordelijk waren voor de puinhoop, wekte verontwaardiging en rechtvaardigt ook kritiek. De beruchte moral hazard, waarbij banken risico’s blijven nemen in de wetenschap dat ze toch wel gered worden en waarbij de opbrengsten voor de banken zijn en de kosten voor de samenleving, doet het trio wat al te makkelijk af als onoverkomelijk.

Het grootste manco van het boek is daarmee dat het geen rekenschap aflegt aan de gewone man – zoals overigens evenmin gebeurde tijdens de bestrijding van de crisis zelf. Ja, u bent werkloos geworden, heeft uw huis verloren, en bent kwaad dat we de banken gered hebben met uw belastinggeld, maar dit moest gebeuren, anders was het allemaal nog erger geweest.

Het boek eindigt met een apocalyptisch hoofdstuk over de lessen van de crisis. De eeuwige vraag is of de Verenigde Staten nu beter voorbereid zijn op een volgende crisis. Het antwoord is deels ja, maar vooral nee.

Dat is direct de grootste waarde van het boek. Ben, Tim en Hank, zonder enige twijfel het trio met de meeste kennis over de vorige crisis, waarschuwen voor nog immer gebrekkige blusmiddelen en voor de bedwelmende werking van een lange periode van relatieve rust. „Voor ons voelt de crisis nog als gisteren”, schrijven zij. „Maar de markten hebben een kort geheugen. [...] De vijand is dat we vergeten.”

Laten we hopen dat er naar ze geluisterd wordt.