Op de vragen die Samuel Beckett oproept in ‘Film’ komt geen antwoord

Achtergrond Film, de beroemde korte film van schrijver Samuel Beckett uit 1964 met Buster Keaton, kreeg een voorbeeldige Britse dvd-uitgave. Zijn angstaanjagende paradoxen blijven intrigerend.

De eerste draaidag was een nachtmerrie. Alan Schneider had de Amerikaanse première geregisseerd van Waiting for Godot en was door schrijver Samuel Beckett in de snikhete zomer van 1963 uitverkoren als regisseur van zijn eerste filmscenario met de programmatische titel Film.

Schneider had geen enkele ervaring met film, maar debuteren in alle rust en anonimiteit was voor hem niet weggelegd. Beckett was wereldberoemd sinds het fenomenale succes van Waiting for Godot. De Ierse schrijver was voor de filmopnamen naar New York gekomen – zijn eerste en enige bezoek aan de VS. Hij keek voortdurend mee over de schouders van de regisseur.

Door technische problemen bleken de opnamen van de eerste draaidag onbruikbaar en de scène moest worden geschrapt. Van de korte film bleef uiteindelijk een werkstuk van 24 minuten over.

De eerste scène bestond uit gecompliceerde opnamen van een straatscène. Een man met een ooglapje loopt verscholen onder zijn hoed, sjaal en regenjas over straat. Hij doet er alles aan om door de voorbijgangers – en de camera – niet te worden opgemerkt. De schichtige man is in Becketts scenario niet aangeduid met een naam, maar alleen met de letter ‘O’ van object.

Het andere hoofdpersonage van Film is de camera, door Beckett in het scenario aangeduid als ‘E’ (van eye). Tussen O en E ontstaat een dreigend kat-en-muisspel, dat zich eerst voltrekt op straat, dan in een donker trappenhuis en vervolgens in een haveloze kamer.

Geteisterd door blikken

Niet alleen het mechanische oog van de camera maakt O panisch. Hij wordt ook geteisterd door de blikken van anderen: mensen op straat, een oude dame in het trappenhuis. Ook de vreemde kamer waar hij alleen denkt te kunnen zijn blijkt vele ogen te bevatten. O wordt getroffen door het alziende oog van God: aan de muur hangt een afbeelding van een Soemerische god, die door de man wordt verscheurd. Dan achtervolgen hem nog de ogen van dieren: een hond, een kat, een papegaai en een goudvis. De kooi van de papegaai en de goudviskom weet hij te bedekken, evenals de ramen en spiegels in de kamer. De hond en de kat zet hij buiten de deur.

Maar dan is O nog niet uit de problemen. Hij is in het verleden gezien. Hij verscheurt de foto’s die van hem zijn gemaakt: als pasgeboren baby, een trouwfoto, zijn meest recente portret. Daarna valt O in slaap in een stoel. De camera, die hem al die tijd alleen dreigend van achteren heeft geobserveerd komt nu voor hem staan.

Straatscène in Film van Samuel Beckett.

Beckett heeft nog twee shocks voor de kijker in petto. Het oog van de camera blijkt het oog van de man zelf te zijn: de camera is zijn dubbelganger. De man is vergeefs op de vlucht voor zijn eigen waarneming. En de man in kwestie is Buster Keaton: het komische genie van de stille film, die in de jaren twintig aan de top van zijn professie had gestaan. Ten tijde van de opnamen van Film in 1963 ligt zijn glorietijd ver achter hem. Keaton is inmiddels 68, zijn gezicht getekend door het verstrijken van de jaren en alcoholisme.

Door het opduiken van Keaton krijgt Film ineens een nieuwe betekenislaag. Beckett koos voor een film zonder geluid – op een beroemd moment na waarin een oude dame een vinger op haar lippen legt en nadrukkelijk hoorbaar ‘Ssst!’ zegt. De film speelt zich af in 1929; het jaar van de overgang van de stille film naar de geluidsfilm.

De strekking van Film is op zich helder: het gaat over waarneming en waargenomen worden. De schrijver liet zijn scenario voorafgaan door een motto van Ierse bisschop en filosoof George Berkeley: ‘Esse est percipi’: ‘Zijn is waargenomen worden’. De man slaagt er weliswaar in te ontsnappen aan de waarneming van anderen – dierlijke, menselijke en goddelijke ogen – maar hij kan niet ontsnappen aan zijn waarneming van zichzelf.

Toch zadelt Beckett de kijker op met een probleem: waarom is de man zo panisch voor zijn waarneming? Waarom is waarneming hier een doem en een vloek? Waarom wil O zo desperaat verdwijnen? Op al die vragen komt bij Beckett, zoals in al zijn werk, geen antwoord. Gevraagd naar wat de wederwaardigheden van Vladimir en Estragon in Wachten op Godot te betekenen hebben, antwoordde hij: ,,Als ik dat zou weten, had ik dat wel in het stuk gezegd.”

Kan de kijker de zoektocht naar betekenis dan beter helemaal opgeven en Film simpelweg ondergaan? Dat gaat helemaal niet. De mens is nu eenmaal behept met een onverwoestbare neiging om te speuren naar betekenis. De kijker blijft zoeken naar een ingang tot Becketts wereld en de schrijver blijft die drang frustreren.

Buster Keaton in Film. Foto I.C. Rapoport/Getty Images

De schrijver zwijgt

Een fraaie dvd-uitgave van het British Film Institute biedt nu een de kans om Film met hernieuwde moed te lijf te gaan. De dvd bevat de oorspronkelijke Film van Beckett en Schneider uit 1965. Daarnaast is er een remake uit 1979 van David Rayner Clark; nu met de in 1963 jammerlijk mislukte straatscène, maar zonder Buster Keaton. Daarnaast bevat de dvd een zogeheten ‘kino-essay’ van speelfilmlengte van filmrestaurateur Ross Lippman. In Notfilm gaat hij diep in op de ontstaansgeschiedenis van Becketts film.

De paradoxen van Film blijven intrigerend. Dit is een film met een geniale komiek die nauwelijks de kans krijgt om grappig te zijn; een legendarische filmster, die niet de kans krijgt om zijn gezicht te laten zien; een werk dat radicale vragen stelt bij het idee van waarneming, in wat juist het medium bij uitstek is van visuele waarneming: film.

Meest opmerkelijk is dat Film is gemaakt door een schrijver, maar dat er geen woord in wordt gesproken. Dat is misschien weer minder verrassend voor wie bedenkt dat Beckett een schrijver was die een diep wantrouwen koesterde tegen de taal, die ons gemakkelijk op dwaalsporen kan brengen.

Ook met Film/Notfilm is Becketts wereld niet compleet te doorgronden. Maar deze mooie uitgave kan wel helpen om het werk van Beckett op een betere manier niet te begrijpen.

Film/Notfilm. BFI Dvd + Bluray. 3 discs. 18 euro

Correctie 10 april 2019: Bij dit artikel stonden twee foto’s van Buster Keaton uit vroegere films. Een extra beeld uit Film is toegevoegd.