Lijdt OM aan scoringsdrift fraudezaken?

Functioneel Parket Meermaals bracht het OM de afgelopen tijd grote namen uit de zakenwereld voor de rechter maar greep mis. Toeval of speelt er meer?

Oud-bestuurder van KPMG Jaap van Everdingen was verdacht van valsheid in geschrifte bij de bouw van het Amstelveense kantoor.
Oud-bestuurder van KPMG Jaap van Everdingen was verdacht van valsheid in geschrifte bij de bouw van het Amstelveense kantoor. Foto Peter Hilz / Hollandse Hoogte

Het waren twee slechte dagen voor het Openbaar Ministerie, eind vorige week. Donderdag sprak de rechter vastgoedmiljonair Klaas Hummel vrij van fraude bij de verkoop van het Enschedese uitgaanscomplex Go Planet. Vrijdag hoorde oud-bestuurder van KPMG Jaap van Everdingen vrijspraak in een zaak rond vermeende belastingfraude.

Hummel zou het complex bewust voor een te lage prijs hebben verkocht aan zijn ex-vrouw, daarbij geholpen door valse taxaties van DTZ Zadelhoff. Het OM wilde hem voor twee jaar de cel in. De rechter achtte niet bewezen dat de taxateurs en ondernemer bewust bijdroegen aan een frauduleuze constructie.

Lees ook: de strafeis tegen Jaap van Everdingen is een waarschuwing voor de financiële wereld

Negen maanden hoorde Van Everdingen eind januari tegen zich eisen. Vrijdag oordeelde de rechter dat het dossier te weinig bewijzen bevat dat hij en drie betrokkenen zich schuldig maakten aan belastingfraude en valsheid in geschrifte bij de bouw van het Amstelveense kantoor. Het OM overweegt nog of ze in hoger beroep gaat.

De zaken lijken niet op zich te staan. Anderhalf jaar terug ging ook oud-topman van de NS Timo Huges vrijuit. Hij zou fraude hebben gepleegd bij de aanbesteding van het openbaar vervoer in Limburg. Een medewerker van Veolia speelde bedrijfsinformatie door naar NS-dochters Abellio en Qbuzz. Huges moest ervan geweten hebben, meende het OM. Eis: twaalf maanden cel. Geen bewijs van fraude, stelde de rechter.

Lees hier over de zaak rond Timo Huges: NS verliest, ongeacht de uitspraak

De strafeisen die het OM tegen verschillende grote namen uit het bedrijfsleven neerlegde, logen er niet om. Niet zelden ging justitie er na een voorbereiding van jaren met gestrekt been in. Juist in deze prominente zaken eindigde het op dezelfde manier: met vrijspraak voor de hoofdpersonen vanwege gebrek aan bewijs.

Toeval of is er meer aan de hand bij het functioneel parket, het deel van het OM dat zich bezighoudt met economische criminaliteit?

‘Lastiger soort onderzoek’

Ja, je hebt nu een aantal grote zaken kort achter elkaar waarin er vrijspraak kwam, stelt Wim Huisman, hoogleraar criminologie aan de VU. Hij is gespecialiseerd in zogeheten witteboordencriminaliteit. „Maar het is te kort door de bocht om te stellen dat er iets mis is bij het OM.”

De zaken die het functioneel parket behandelt zijn geen ‘simpele’ strafzaken, benadrukt hij. „Als je een lijk vindt, staat bijna automatisch vast dat er iets strafbaars is gebeurd. Dan zoek je de dader. Terwijl in deze zaken bekend is wie bij de transactie betrokken was, maar speelt de vraag: ging het om iets strafbaars? En was er sprake van kwade opzet? Dat is een heel ander en lastiger soort onderzoek.”

De zaken zijn bijzonder complex, zegt Huisman. „Bij KPMG gaat het om een belastingconstructie. Is die legitiem of niet? En bij Hummel speelt de vraag wat de werkelijke prijs is van vastgoed. Daarover kun je van mening verschillen.”

Wel behandelt het OM de laatste jaren veel zaken onder het strafrecht, terwijl ze eigenlijk op een ander terrein thuishoren, constateert advocaat Aldo Verbruggen. Hij staat geregeld tegenover het functioneel parket, maar was er vroeger werkzaam. „Als je ergens een strafzaak van maakt, moet je heel zeker zijn dat er sprake is van harde fraude of valsheid in geschrifte. En dat het niet gewoon om een fiscale discussie gaat.”

In de KPMG-zaak ging het daarop onder meer mis. De accountant had een convenant met de Belastingdienst. De fiscus had daarom eerst met het bedrijf moeten gaan praten over de vermeende valse aangifte, stelde de rechter vast. En dan nog was er sprake geweest van „een pleitbaar standpunt”. Oftewel: je kunt een handeling zowel in goede, als kwade zin uitleggen.

Vijfduizend manuren

Een van de kenmerken van grotere, zaken in het economisch strafrecht is dat er lang onderzoek aan vooraf gaat. Dat kost tijd en geld, vertelt advocaat Dian Brouwer, die Klaas Hummel bijstond. „Op het moment dat het OM besluit een zaak aan de rechter voor te leggen, is zo’n olietanker al op gang gekomen. De reflex wil dan nog wel eens zijn dat een zaak om die reden dan maar moet worden doorgezet. En welke officier durft er na vijfduizend manuren nog de stekker uit te trekken?”

Wat volgens Huisman meespeelt is dat sinds de economische crisis de maatschappelijke druk om dit soort witteboordencriminaliteit aan te pakken, is toegenomen. „Het OM draagt steeds meer zaken aan. En juist zaken van deze omvang hadden we zelden. Dan loop je wel eens het risico dat vrijspraak volgt.”

Advocaat Daan Doorenbos ervaart dit nieuwe beleid ook, maar is er geen voorstander van. De raadsman stond oud-bestuurder van de NS Timo Huges bij, evenals ex-KPMG’er Van Everdingen. „De focus ligt op het stellen van voorbeelden. Het is symboolpolitiek vanuit de wens te scoren in de media. Het OM vindt dat er iets niet deugt en sleept de hoogste baas er dan maar bij. Maar dit soort zaken lenen zich daar niet voor, omdat ze te gecompliceerd zijn. En dan grijp je mis.”

Het OM zelf zegt dat „de maatschappelijke druk om op te treden tegen fraude [...] alleen maar is toegenomen”. „Het functioneel parket legt per jaar honderden fraudezaken aan de rechter voor. In 85 procent daarvan komt de rechtbank tot veroordeling.”

Uitspraken worden „uiteraard” geanalyseerd. „We trekken hieruit lessen. Er wordt jurisprudentie gevormd. In die zin scheppen onherroepelijke vrijspraken ook duidelijkheid.”

„Zo werkt het natuurlijk niet”, stelt Verbruggen. „ Het strafrecht is er niet om duidelijkheid in een complexe fiscale zaak over de rug van een verdachte te verschaffen.” Vanuit het OM gezien juist prima om zaken bij de rechter te toetsen, zegt hoogleraar Huisman. „Zo verken je het speelveld. Voor de volgende keer weet je hoe hard het bewijs moet zijn in dit soort strafzaken.”

Update [10-04]: Woensdag bleek dat het OM in de zaak Hummel niet in hoger beroep gaat. Dat is aangepast in het artikel.