In de Mexicaanse watercrisis is frisdrank de grote winnaar

Cola vs. water Lang niet overal in Mexico komt schoon drinkwater uit de kraan terwijl de trucks van Coca-Cola wél tot in de meest afgelegen bergdorpen of sloppen komen. Het leidt tot obesitas, diabetes en rotte tanden.

Bevoorrading van een winkel in San Juan de Chamula, een inheems dorp in zuidelijk Meixco.
Bevoorrading van een winkel in San Juan de Chamula, een inheems dorp in zuidelijk Meixco. Foto’s ADRIANA ZEHBRAUSKAS

Geknield op een kerkvloer vol dennennaalden prevelt Salvador in rap tempo een reeks gebeden in zijn Mayataal. Voor een woud van tientallen kaarsjes heeft hij met nog vijf familieleden offerandes uitgestald. Een levende hen in een groen net, een flesje pox (maïsbrandewijn), een blikje perziksap en twee flesjes cola: één van Coca-Cola en één van Pepsi. Het moet de goden gunstig stemmen nu twee familieleden al dagen klagen over hoofdpijn.

De kip zal straks thuis geslacht worden en door de familie opgegeten worden, legt Salvador na afloop van het ritueel uit. „De pox drinken we omdat het de drank van de duivel is. De gassen in de cola helpen om hem uit te drijven”, vertelt hij. „De sjamaan heeft ons dit voorgeschreven om weer beter te worden.”

Het is een gangbaar recept in San Juan de Chamula, een inheems bergstadje in het diepe zuiden van Mexico. Ook alle andere gelovigen die deze zaterdag in het schemer van de Johannes de Doperkerk bidden, hebben Amerikaanse frisdranken meegenomen voor hun offerrituelen. Een paar hebben cassis of sinas gekozen, maar cola overheerst.

Nergens ter wereld wordt zo veel frisdrank gedronken als in Mexico. En dan vooral in Chiapas, de zuidelijkste deelstaat, waar driekwart van de bevolking in armoede leeft. En dan vooral zijn grote inheemse bevolking, zoals de totzils van San Juan de Chamula, een Mayavolk dat hier al lang woonden voordat de Spanjaarden hun gemeenschappen vijfhonderd jaar geleden koloniseerden en kerstenden.

Mexico-Stad (25 miljoen mensen) zal halverwege deze eeuw zonder water zitten

De enorme frisdankconsumptie heeft desastreuze gevolgen voor de volksgezondheid. Alle suiker leidt tot obesitas, diabetes en gebitsproblemen. In armere wijken zie je kinderen rondlopen zonder tanden: de suiker heeft hun melktanden weggesleten. Ze moeten wachten tot hun grote-mensentanden doorkomen.

De voorliefde voor frisdrank heeft veel oorzaken. De nabijheid van de Verenigde Staten, het grote, rijke buurland dat men graag kopieert. Het feit dat Mexicanen grote zoetekauwen zijn. Dat mensen die zwaar werk doen zichzelf op de been houden met suikerdrank in plaats van koolhydraten. Of dat Coca-Cola in zuidelijk Mexico lang adverteerde met reclames specifiek gericht op de inheemse bevolking. Pas een paar jaar terug is het bedrijf hier „uit respect” mee gestopt.

Cruciaal is ook de slechte beschikbaarheid van schoon drinkwater. Lang niet overal komt drinkbaar water uit de kraan, terwijl de vrachtwagens van Coca-Cola wel tot in de verst afgelegen sloppenwijken of bergdorpen hun frisdrank brengen. In een stadje San Juan de Chamula kan cola even duur als of zelfs goedkoper zijn dan gebotteld water.

Zeulen met emmers

Ook in het nabijgelegen San Cristóbal de las Casas, een prachtige oude koloniale stad, woedt een ware watercrisis. Zo komt in de bakkerij van Isabel Guzmán al zes weken alleen een miezerig straaltje uit de kraan. Sowieso is dit water niet drinkbaar of te gebruiken in de tortilla’s die ze bakt. „Ik moest het altijd eerst zuiveren en chloor toevoegen. Maar inmiddels komt er helemaal niks meer.” Ze zeult nu maar met emmers water die ze vult bij haar zus die om de hoek woont en wel water heeft.

Guzmáns bakkerij staat in La Pradera, een colonia (jonge volkswijk) in het zuiden van de stad. Zoals vaker in het snel verstedelijkende Mexico ontstond dit nieuwe stuk stad illegaal. Rond de eeuwwisseling gingen mensen er zonder vergunning huizen bouwen, pas later legden de autoriteiten elektriciteit en water aan. Sinds aangrenzend alweer nieuwe colonias zijn gesticht, hapert de watertoevoer regelmatig.

Dit bepaalt het dagelijks leven. Een paar straten verder hangt David Vargas met zijn vrouw in de voortuin de was op. Hun huis ligt wat lager in de wijk en heeft nog water. Althans: de ene dag wel, de andere niet. Onhandig, het stel heeft vier kinderen, van 13, 10, 3 en 2, die elke dag vies worden. De was draait het gezin alleen op de dagen dat er water is. „Daarom help ik mijn vrouw nu ook, we moeten snel zijn.”

Zoals bijna alle buurtbewoners heeft hij een tank van 700 liter op zijn dak. Die laat hij vullen zodat ze elke dag water hebben. Voor 250 peso (10 euro, drie keer het minimumdagloon) kan hij die laten bijvullen door een van de kleine tankwagens, die overal in de stad rondrijden. Vargas weet niet waar het water vandaan komt, maar de kwaliteit is niet erg goed. „Ik moet mijn tank bijna maandelijks schoonmaken door alle gruis die erin neerslaat.”

Lees ook over de avocadoteelt in zuidelijk Mexico

Om te koken gebruiken ze liever water uit een grote 20-literflessen, die overal verkocht worden voor omgerekend 1 euro. Dit water zou gezuiverd moeten zijn, maar bij tests worden er regelmatig poepbacteriën in aangetroffen. „Ik ben er nog nooit ziek van geworden, maar ik geef het liever niet aan de kinderen.”

Wanneer er water uit de kraan komt, verkoopt de drogisterij om de hoek meer zeep, shampoo en wasmiddel. Op de dagen dat er geen water is, trekt juist de vraag naar frisdrank en gebotteld water aan, zegt Minerva Martínez die in de wijk een buurtwinkel runt.

Riolen vullen nu de rivier

Chiapas is dankzij neerslag de natste deelstaat van Mexico, maar veel mensen kunnen amper aan water komen. Wie er oog voor heeft, ziet de watercrisis overal, vertelt activist Rodrigo Hess Poo. Hij was directeur van het gemeentelijk waterbedrijf en is nu actief in een koepel van overheden, academici en organisaties die de vallei rond San Cristóbal probeert te redden. „Ons publieke watersysteem is failliet”, vertelt Hess tijdens een uitgebreide rondleiding door de stad en omgeving.

Hess begint op de flanken van de Huitepec, de vulkaan aan de westkant van de stad. Hier zijn steeds meer nieuwkomers neergestreken. Zij tappen de beekjes af die in de regentijd naar beneden stromen. Maar ze kappen ook bomen, waardoor er steeds minder neerslag valt. Dit is een reden dat de lager gelegen stad droogvalt, maar ook doordat water door alle bebouwing niet wordt vastgehouden. Of doordat mensen zelf maar putten zijn gaan slaan.

Hess stopt bij een drooggevallen kreekje, waarin alleen tussen de modderbarsten nog water zit. Het wordt gevoed door een drasland verderop, maar dat staat goeddeels droog. Ook in een eeuwenoude irrigatiekanaal stroomt voor de tijd van het jaar verontrustend weinig water. De Río Amarillo (‘Gele Rivier’) doet zijn naam geen eer aan: een troebel grijs stroompje. „Doordat er rioolwater op geloosd wordt. Het is ook de enige reden dat hij nog stroomt.”

Wie geen last heeft van de waterschaarste is Femsa, het bedrijf dat namens Coca-Cola een grote fabriek even buiten de stad heeft. Al decennia heeft het een vergunning om voor een relatief laag bedrag zelf water op te pompen. Van dit uitstekende ondergrondse water maakt het frisdrank en flessenwater die gretig aftrek vinden bij inwoners die zelf grote moeite hebben aan schoon drinkwater te komen.

Overal in Mexico wordt water rondgebracht voor mensen die het water uit de kraan niet kunnen drinken, als dit er al is.

Foto’s ADRIANA ZEHBRAUSKAS

Coca-Cola sloot zijn gunstige licentie af met Conagua, het federale wateragentschap. Zoals wel vaker in Mexico is dit instituut even machtig als inefficiënt en corrupt. Sjoemelende bestuurders verkopen waterrechten onderhands, als op een zwarte markt. Coca-Cola noemt zijn fabriek een van de zuinigste van het land, maar activisten geven het de schuld van de waterschaarste. Zij eisen bij protesten dat de fabriek sluit en stopt water te ‘stelen’ van de stad.

Hard bewijs voor die beschuldiging ontbreekt. De gemeente pompt uit andere, minder diep gelegen reservoirs dan de frisdrankmaker. Dat die twee systemen met elkaar in verbinding staan en de colafabriek dus mogelijk bijdraagt aan de waterschaarste, staat niet vast. „Juist die onduidelijkheid is tekenend voor onze crisis. We kennen niet eens de feiten waarop goed waterbeleid gevoerd zou moeten worden. De autoriteiten doen er geen onderzoek naar”, zegt Alejandro Ruiz, een lokale wateractivist.

Dit beaamt Jesús Carmona, de huidige directeur van gemeentelijk waterbedrijf Sapam. „Deze magische stad valt droog. Als we niks doen, schat ik, dat we nog tien jaar water hebben. Daarna is het op”, vertelt hij. „Overal drogen bronnen op. Maar hoe deze ramp zich precies voltrekt, dat weten we niet.”

Er spelen allerlei factoren, die elkaar vaak versterken. De wildgroei van de stad en de ontbossing leiden tot het wegvloeien van regenval. En door de kaalslag van de heuvels rond de stad valt er minder neerslag en mislukken oogsten. Zo trekken nog meer mensen naar de stad. En wordt de druk op het systeem nog groter. Het gemeentelijk waterbedrijf is inefficiënt, heeft amper middelen. Zo kan het niet investeren in betere zuivering, betere afwatering of nieuwe putten. Dit heeft grote gevolgen: mensen worden ziek van vuil water en van groentes die met rioolwater zijn geteeld.

Hydrologische chaos

Coca-Cola is dus zeker niet de enige speler in de watercrisis. Maar het bedrijf vaart er wel bij, ziet Carmona. „Van deze wanorde en corruptie profiteert vooral de industrie, terwijl de landbouw en bevolking er onder lijden.” En water verliest op alle vlakken de concurrentie met frisdrank. In de colonias zijn mensen wel bereid te bepalen voor cola, sinas of gebotteld water, maar weigeren ze regelmatig de waterrekening te betalen.

In de nieuwste, noordelijke stadsdelen van San Cristóbal wonen vooral inheemse Mexicanen, weggetrokken uit bergdorpen als Chamula. Lokale politici van de aloude machtspartij PRI kochten decennia lang de inheemse stem door gemeentewater voor een veellagere ‘voorkeursprijs’ te leveren. Zoals Coca-Cola – net als concurrenten Pepsi, Nestlé en Danone – suikerhoudende dranken vaak meerdere pesos goedkoper aanbiedt in deze dorpen dan in de stad.

Bij verkiezingen afgelopen juli werd de PRI politiek weggevaagd. Een eind 2018 aangetreden linkse president heeft beloofd het openbaar bestuur, zoals Conagua, op te schonen. Maar een wet waarmee de vorige regering op de valreep tientallen waterbronnen aanmerkte voor privatisering, vergroot vooralsnog de hydrologische chaos in Mexico.

Gaat de nieuwe president van Mexico ‘alle beloften’ inlossen?

Mexico-Stad, een metropool van 25 miljoen inwoners, kan halverwege deze eeuw zonder water komen te zitten. Door heel Mexico woeden al op allerlei plekken waterconflicten of dreigen deze. Tussen boeren en stadsbewoners. Of tussen mensen die boven of onderaan een waterrijke berg wonen. Soms worden die conflicten nog aangewakkerd door religieuze of etnische verschillen.

Ondertussen blijft het frisdrankgebruik diepgeworteld, blijkt in de kerk van San Juan de Chamula. In een hoek van de kerkvloer proberen een grootmoeder en moeder tientallen kaarsen brandend te houden. Hun bontgekleurde rokken kunnen niet verhullen dat ze aan de forse kant zijn. Om hen heen zit een vijftal kinderen die net als zij aan flesjes frisdrank lurken, ook de twee peuters. „We hebben allemaal hoofdpijn”, vertelt Genovesa, een pubermeisje dat tijdens het langgerekte ritueel soms stiekem op haar mobieltje gluurt. Haar kleine broertje heeft daarnaast diarree. Daarom geven ze hem nu extra cola.