Opinie

    • Ian Buruma

Balorig rechts stemt tegen de deugdzaamheid

Populisme De zelfgenoegzaamheid bij links over het eigen morele gelijk lokt een populistische proteststem uit, schrijft

Illustratie Hajo

Er is een algemeen geaccepteerde verklaring voor de opkomst van rechtse demagogen in de wereld: het zit hem in de vele mensen die het gevoel zouden hebben dat ze zijn ‘achtergebleven’ in een pijlsnel veranderende wereld van ‘globalisme’, deïndustrialisatie, grensoverschrijdende instellingen, enzovoorts. Zij voelen zich verraden door de elites, zij eisen hun ‘land terug’, en zij lopen achter leiders aan die beloven schoon schip te maken in de corrupte bende van de liberale democratie.

Deze interpretatie is misschien plausibel in de groezelige achterstandswijken in het oude Oost-Duitsland, de uitgeholde Engelse industriesteden, of de verlopen delen van de Amerikaanse Midwest. Maar ze laat de vele relatief welgestelde mensen die op ultrarechtse partijen stemmen buiten beschouwing. Misschien vinden zij ook dat zij zijn achtergebleven, bijvoorbeeld door de opkomst van niet-Westerse landen zoals China, of de groeiende aanwezigheid van niet-Westerse minderheden. De meeste kiezers van deze snit zijn blank en niet meer zo jong. Vandaar de haat tegen president Obama, die volgens Donald Trump niet eens in de Verenigde Staten geboren is.

Toch is het succes van een partij als Forum voor Democratie enigszins raadselachtig. Vergeleken bij de meeste landen in Europa, en ook de armere delen van de Verenigde Staten, is Nederland rijk, ordelijk, rustig, en beschermd. Er is geen enkele reden voor een crisisstemming, laat staan dat ‘onze beschaving’ in gevaar is.

Sommige Forum-stemmers horen wellicht tot de minder goedbedeelde laag van de bevolking. Maar velen zijn redelijk tot hoog opgeleide burgers, net als Thierry Baudet zelf. Dit zijn geen verongelijkte provincialen, maar eerder jongemannen van het type corpsbal.

Lees ook: ‘Verboden’ ideeën trekken hem aan

Figuren als Baudet – rechtse dandy’s, koketterend met gedachtengoed uit de ranzige marge van Frankijk en Duitsland in de jaren twintig, vol doemdenken over de Westerse beschaving en verheerlijking van het gezonde Volkstum – komen in Europa vaker voor dan in de VS. Steve Bannon, ooit Trumps voornaamste ideoloog, komt er nog het dichtste bij in de buurt, maar hij mist de quasi-aristocratische allures van het Europese Nieuw Rechts.

Wat is het verband tussen het idee dat immigratie onze cultuur bedreigt en klimaatopwarming als een linkse leugen?

Een merkwaardig aspect van het rechtse reveil is de onsamenhangenheid van hun ideeën. Er bestaat geen logisch verband tussen de gedachte dat immigratie zal leiden tot de ondergang van onze cultuur en de overtuiging dat klimaatverandering een linkse leugen is. En waarom zou dit Nederlandse corpsballen, of wie verder maar dergelijke aspiraties heeft, speciaal aanspreken?

Ik zag een mogelijke verklaring toen ik een paar weken geleden meeliep in de grote anti-Brexit-demonstratie in Londen. De protestgangers waren beschaafd, deftig haast, en straalden vooral een soort deugdzaamheid uit. Er heerste een stilzwijgende overtuiging dat de voorstanders van Brexit niet alleen abuis waren, maar xenofoben, ja, zelfs racisten. Nu geldt dit waarschijnlijk wel voor een aantal Brexiteers en zeker voor sommigen van hun aanvoerders. Misschien ligt in de overtuiging van het eigen morele gelijk in progressieve kring een verklaring voor het succes van rechtse demagogen, en ook voor het verband tussen vreemdelingenhaat en scepsis over klimaatverandering.

Emancipaties en milieuthema’s

Linkse partijen zijn ontstaan om de belangen van de arbeidersklasse te behartigen. De economie stond centraal. Dit begon in de loop van de jaren zeventig te veranderen. Het zwaartepunt kwam steeds meer te liggen op de emancipatie van vrouwen en minderheden, en op milieukwesties. Dit zijn allemaal belangrijke thema’s, daar kan geen twijfel over bestaan. Maar het progressieve gedachtengoed kreeg hierdoor een sterke dosis deugdzaamheid: wij weten wat het beste is voor de mensen, en wie zich verzet is dom en zelfs moreel verachtelijk.

Lees ook: ‘Gematigden moeten stoppen met afgeven op populisten’

Zo’n houding kan gemakkelijk irriteren, vooral als die gepaard gaat met een gevoel van sociale en intellectuele superioriteit, wat niet zelden het geval is. In Nederland heeft ‘de politiek van de deugd’ een lange traditie. Je ziet het al aan die prachtige groepsportretten van Frans Hals, van waardige regenten in sobere, maar dure zwarte kleding. Deze statige figuren werden in veel gevallen inderdaad door nobele motieven bezield. Maar zij leefden ook in de vaste overtuiging dat hun protestantse deugd hen het recht gaf om de lakens uit te delen.

Integratie onontkoombaar?

Resten van deze traditie waren in Nederland nog lang zichtbaar. Oppassende burgers kregen vaak te horen dat Europese integratie een mooi en onontkoombaar doel is, dat immigranten en asielzoekers moeten worden verwelkomd, dat je gezond moet eten, en bovendien goed moet zorgen voor onze planeet.

Alweer, hier is weinig mis mee. Maar een balorig rechts populisme kan worden gezien als een opstand tegen dit soort paternalisme, een beetje zoals een klein kind dat geen spinazie meer wil eten, juist omdat moeder zegt dat het goed voor hem is. Het is een rebellie tegen de politiek van de deugd.

Steve Bannon oogstte onlangs een daverend applaus in Frankrijk toen hij aanhangers van Marine Le Pen zei dat zij trots moesten zijn om te worden uitgemaakt voor racisten. Het is oké om te doen wat niet mag – zinspelingen op raszuiverheid, flirten met het fascisme, mannelijke bullebakkerij tegen vrouwen. De grote aanjager van de Brexit, Nigel Farage, laat zich het liefst fotograferen met een schuimend glas bier en een smeulende sigaret. Als de brave hendriken zeggen dat we minder moeten drinken en niet moeten roken, dan doen we het juist wel.

Persoonlijke onlustgevoelens worden nu vertaald in de politiek. Als ‘zij’ zeggen dat we lid van de Europese Unie moeten blijven, dan smeren we hem. Als ‘zij’ willen dat we aardig zijn voor immigranten – gooi ze er uit. Als ‘zij’ beweren dat klimaatverandering een ramp is, dan noemen wij het bedrog. Als we maar niet hoeven te geloven dat experts het soms beter weten dan wij. Zo is het in de stadions vol mensen die Trump toejuichen, en zo is het in het welvarende, burgerlijke Nederland.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.