Israël moet kiezen: voor of tegen sterke man Bibi

Parlementsverkiezingen Premier Netanyahu, ook wel Bibi genoemd, heeft Israël tien jaar lang voorspoed gebracht, vinden fans. Maar democratisch is hij niet, zeggen critici. „Die corrupte man moet weg.”

Een vrouw loopt langs een campagne-uiting van premier Benjamin Netanyahu.
Een vrouw loopt langs een campagne-uiting van premier Benjamin Netanyahu. Foto Ahmad Gharabli/AFP

Esther Menashe (81) en Rivka Marciano (62 ) schuifelen de markt van Sderot af, elk een blauwe boodschappentas op wieltjes achter zich aan trekkend. De twee buurvrouwen wonen aan de grens met de Gazastrook en schrikken regelmatig wakker van raketten. „Alleen Bibi kan veiligheid bieden”, zegt Esther. „Hoezo veiligheid, hij heeft in tien jaar geen oplossing geboden”, werpt Rivka tegen. Ze overweegt op Benjamin ‘Bibi’ Netanyahu’s grote rivaal Benny Gantz te stemmen. „Die corrupte man moet weg.”

Wat de thema’s en ideologische verschillen verder ook zijn, dinsdag stemmen Israëliërs vooral over die ene vraag: moet premier Netanyahu blijven of niet? Ondanks drie corruptie-aanklachten en sterke concurrentie is de kans groot dat meester-overlever Netanyahu ook deze keer weer op het pluche landt. Ook als hij vertrekt, heeft de man die Israël al tien jaar achter elkaar regeert, de maatschappij en politiek voorgoed veranderd.

Lees ook de opinie van Carolien Roelants: voor de Palestijnen rest maximaal een brokkelstaatje

Benjamin Netanyahu (69) is er in de perceptie van velen in binnen- en buitenland in geslaagd zichzelf synoniem te maken met Israël. „Hij is een van de bekendste wereldleiders”, zegt oud-diplomaat Alon Liel. „Een tienjarig kind in Indonesië weet wie Trump is, en wie Netanyahu is.” Zelfs in de laatste dagen van de verkiezingscampagne is de premier meer bezig met zijn internationale contacten dan met bezoekjes aan markten en woonwijken. Zijn buitenlandse trips zijn integraal onderdeel van zijn binnenlandse campagne. President Trump gaf Bibi een cadeautje in de vorm van Amerikaanse erkenning van de Israëlische zeggenschap over de bezette Golanhoogvlakte, de Russische president Poetin zei te hebben geholpen bij de spectaculaire repatriëring van een lichaam van een Israëlische militair uit Syrië, 37 jaar na diens verdwijning. Met zulke vrienden laat Netanyahu zien dat Israël meetelt in de wereld.

Weer trots

Netanyahu’s sterrenstatus zorgt ervoor dat Israëliërs weer trots op Israël zijn, althans degenen die zich kunnen vinden in zijn rechts-populistische standpunten. Toen Netanyahu op zijn 35ste werd aangesteld als ambassadeur bij de Verenigde Naties, lang voordat ‘public diplomacy’ een vast onderdeel werd van ambassadebeleid, bracht hij zijn tijd al liever in tv-studio’s door dan in vergaderzalen. In de loop der jaren perfectioneerde hij de kunst van het publieke optreden. Of hij nu spreekt op een herdenkingsbijeenkomst voor oorlogsslachtoffers of op een cyberconferentie, met zijn diepe stem en zelfverzekerde houding straalt Netanyahu bij elke rede uit: hier staat jullie leider. Bibi weet wat goed voor Israël is, en wie daar anders over denkt of kritische vragen stelt, heeft het verkeerd begrepen. Die houding van sterke man heeft grote aantrekkingskracht op kiezers.

Een centraal element in Bibi’s politieke strategie is het creëren van kampen en het uitvergroten van tegenstellingen. Netanyahu speelt vanaf zijn aantreden als leider van Likud in 1993 in op het sentiment van groepen joden die zich achtergesteld voelen in de Israëlische maatschappij, zoals Mizrahim (joden van Arabische afkomst) en migranten uit de voormalige Sovjet-Unie. Op die groepen mikte zijn partij ook eerder al, maar Netanyahu voegde daar het element van „wij” tegen „zij” aan toe. Hij spreekt mensen aan op hun angsten, zoals de dreigende komst van de Arabieren, en laat hen voelen dat hij in tegenstelling tot de arrogante elite de enige is die hen begrijpt. „Bibi spreekt niet alleen vloeiend Engels en Hebreeuws, hij spreekt ook vloeiend Mizrahi”, schreef analist Avi Issacharoff na de winst van Likud in steden als Sderot bij de laatste verkiezingen.

Tekst loopt door onder de foto’s:

Tegenstanders in Tel Aviv.
Foto’s Thomas Coex/AFP en Oded Balilty/AP
Voorstanders in Tel Aviv.
Foto’s Thomas Coex/AFP en Oded Balilty/AP
Benjamin Netanyahu is controversieel in eigen land. Voor-en tegenstanders in Tel Aviv.
Foto’s Thomas Coex/AFP en Oded Balilty/AP

Die aanpak is effectief, maar heeft een prijs. Door zijn nadruk op scheidslijnen tussen bevolkingsgroepen, heeft Netanyahu de verdeeldheid in de Israëlische samenleving verscherpt. „Het lijdt geen twijfel dat als je naar de kracht en gezondheid van de Israëlische democratie kijkt, het er nu een stuk gammeler uitziet dan vijf jaar geleden”, zei Michael Koplow van denktank Israel Policy Forum tegen The Economist. Volgens Roy Yilin van mensenrechtenorganisatie B’tselem heeft Netanyahu de democratie gereduceerd tot een ‘illiberale democratie’ waarin alleen telt wie de meeste stemmen krijgt. „Hij heeft geen respect voor democratische waarden als gelijkheid voor alle burgers.” Netanyahu’s retoriek, waarin links staat voor landverraad, heeft volgens Roy bijgedragen aan de afbraak van democratische instituties in Israël. „Hij heeft kritische elementen in de maatschappij, zoals universiteiten, culturele instituten en maatschappelijke organisaties verzwakt.”

Bewegingsvrijheid ingeperkt

Tijdens Bibi’s premierschap nam de Knesset, het parlement, onder meer de ngo-wet aan, die de bewegingsvrijheid van kritische non-gouvernementele organisatie inperkt. Ook in het justitieel apparaat werden hervormingen doorgevoerd, die volgens critici de onafhankelijkheid van de rechters aantasten. Vorig jaar werd met steun van Netanyahu de controversiële natiestaat-wet aangenomen. Veel van deze initiatieven kwamen weliswaar niet van Bibi zelf, maar de premier faciliteerde zijn rechtse coalitiepartners in de doorvoering ervan. „Het wensenlijstje van rechts van wetten, beleid en daden is langzaam maar zeker van de tekentafel naar de wetboeken, naar de echte wereld gegaan”, schreef hoofdredacteur van de kritische website +972 Magazine Michael Schaeffer Omer-Man onlangs.

Lees meer over Israël en Oost-Europa: de rechtse vrienden van Netanyahu

De opeenvolgende regeringen van Netanyahu schoven steeds verder naar rechts op. In deze verkiezingen zijn veiligheid en economie volgens peilingen de hoofdthema’s – „na beschuldigingen van verraad en psychose”, zoals de Bibi-gezinde krant Israel Hayom schrijft in verwijzing naar de vuile persoonlijke campagnes van de hoofdpersonen. Netanyahu moet zijn zorgvuldig opgebouwde imago als Mr. Security verdedigen tegenover de drie generaals in Kahol Lavan (Blauw en Wit), de partij van Gantz, en tegenover rivalen ter rechterzijde. Ook over Bibi’s economische prestaties zijn de meningen verdeeld. Toen hij begin deze eeuw minister van Financiën werd onder de toenmalige premier Ariel Sharon, maakte Netanyahu naam als redder van de Israëlische economie. Hij nam een aantal rigoureuze maatregelen, waaronder belastinghervormingen en privatisering van staatsbedrijven als vliegtuigmaatschappij El Al. De werkloosheid daalde en het bnp per capita schoot omhoog.

Daar staat tegenover dat in zijn tien jaar als regeringsleider het gat tussen arm en rijk groeide en de economische groei vertraagde. In een telefoonwinkel naast de markt verdedigt verkoper Inon Kalfa (31) het beleid van de premier. „De economie in Israël is beter dan ooit dankzij Bibi”, zegt hij. Om daar even later aarzelend aan toe te voegen dat er toch wel een minpuntje is: het gebrek aan koopkracht. „Ik woon nog in het huis van mijn ouders”, zegt hij. „Ik zou wel willen trouwen en een eigen huis willen kopen, maar dat kan ik me niet veroorloven.”

Conflict is geen thema

Wat opvallend genoeg nauwelijks aan bod kwam in de campagne, is het Israëlisch-Palestijnse conflict. Kalfa laat op zijn telefoon een oud filmpje zien. Een 28-jarige Netanyahu geeft in een Amerikaanse televisie-uitzending argumenten tegen een Palestijnse staat. Dertig jaar later, na zijn tweede benoeming als premier, zou Netanyahu zich uitspreken voor de tweestatenoplossing – om dat bij de laatste verkiezingen weer terug te draaien. Dit weekend hintte hij zonder specifiek te worden op aanstaande annexatie van de Westelijke Jordaanoever.

Dat de Palestijnse kwestie van de politieke agenda is verdwenen, is volgens critici bewust beleid van de premier. Bibi is al vroeg in zijn premierschap tot de conclusie gekomen dat de status quo vooralsnog beter is dan verandering. Politicoloog Natan Sachs noemde dit in 2015 „anti-solutionism”: weerstand bieden aan snelle oplossingen, zonder een alternatief te bieden. Een vergelijkbare strategie past Netanyahu toe op de dreiging van Iran, een van zijn stokpaardjes.

Benny Gantz is de oud-generaal die Netanyahu kan verslaan

Justitie grootste bedreiging

De grootste bedreiging van Bibi’s schijnbaar onaantastbare positie komt deze keer niet van zijn politieke rivalen, maar van justitie. Na jaren onderzoek maakte procureur-generaal Avichai Mandelblit in februari bekend dat hij de zittende premier in drie corruptiezaken wil vervolgen. In één zaak zou Netanyahu luxegoederen hebben aangenomen in ruil voor diensten aan rijke vrienden, in twee andere zaken zou hij hebben geprobeerd mediaberichtgeving te beïnvloeden. Netanyahu mag zich eerst nog in een hoorzitting verdedigen. Of hij echt veroordeeld wordt, zal pas in de loop van de komende regeerperiode blijken.

In zijn verdediging hanteert Bibi beproefde tactieken. In de jaren 90 riep hij dat ‘de elite’ bang was voor hem en zijn electoraat. Al baadt hij in luxe en glamour en behoort hij met zijn aantal dienstjaren inmiddels duidelijk tot het establishment, hij slaagt erin dat anti-elitaire imago te blijven cultiveren. De hele corruptie-affaire is een samenzwering van linkse krachten „die niet via de stembus kunnen winnen”, houdt hij zijn publiek voor.

Tijdens zijn campagne liet hij foto’s van vier journalisten die delen van het corruptieschandaal aan het licht hadden gebracht, op een poster zetten met de slogan „Niet zij bepalen, u bepaalt.” Dat werkt; in Sderot herhaalt Bibi-fan Esther Menashe de slogan letterlijk. Voor tegenstanders is het des te meer bewijs dat Netanyahu er niet voor terugdeinst de rechtsstaat te ondermijnen.

Na de beslissing van Mandelblit daalde Netanyahu’s Likud-partij fors in de peilingen. Toch lijkt het electorale effect van de aanklachten beperkt. „Israëliërs houden ervan als hun leiders een beetje corrupt zijn, niet al te corrupt”, zegt politiek analist Gil Hoffman van The Jerusalem Post. Bibi’s aanhangers nemen de aantijgingen weinig serieus. „We willen een leider, geen rabbijn”, vult een klant in de telefoonwinkel in Sderot aan.

Zelfs als de partij van Benny Gantz wint, is niet gezegd dat Bibi na deze verkiezingen het veld ruimt. Naar verwachting kan Netanyahu met behulp van kleinere rechtse partijen makkelijker een coalitie vormen dan Gantz. „Peilingen vertellen niet de waarheid”, zegt Inon Kalfa. „Ik geloof niet dat Bibi kan verliezen.”