In Brussel is China de meest zichtbare wereldmacht, niet de VS

EU-China top Maar China is geen Amerika. In Europa groeit, vlak voor een gezamenlijke top, de argwaan over het Chinese activisme.

De Chinese premier Li Keqiang (midden) geeft een persconferetie met Donald Tusk en Jean-Claude Juncker, tijdens de vorige EU-Chinatop in juli 2018.
De Chinese premier Li Keqiang (midden) geeft een persconferetie met Donald Tusk en Jean-Claude Juncker, tijdens de vorige EU-Chinatop in juli 2018. Foto How Hwee Young/EPA

De meest zichtbare wereldmacht in Brussel is niet meer de Verenigde Staten, maar China. Amerikanen organiseren sinds Donald Trump niet veel in de Europese Unie. Het overleg met Russische vertegenwoordigers is ook minimaal.

Maar bijna elke week is er wel iets te doen met Chinese bezoekers. Twee weken geleden was de minister van Buitenlandse Zaken nog langs, vorige week was er een ‘platform´ over mensenrechten, deze maandag alleen al bijeenkomsten over energie, water en spoorwegverbindingen tussen China en Europa.

Ook in de hoofdsteden van de Unie valt het op. Vorige week was president Xi Jinping nog in Rome, Monaco en Parijs, voor zaken. En deze dinsdag staat de Chinese premier Li Keqiang in Brussel, voor alweer de 21ste top tussen de EU en China. Tegen de lunch wordt hij ontvangen door Europees president Donald Tusk en Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker. Met theetijd is hij weer weg, volgens de planning.

Uit Brussel reist Li Keqiang door naar het Kroatische Dubrovnik, waar leiders van zestien landen uit Midden-, Oost- en Zuidost-Europa klaarzitten om nieuwe investeringen te verzamelen. Buiten hebben ze in Dubrovnik zicht op een voorbeeld van hoe China Europa vooruit helpt. De bouw van de omstreden Peljesacbrug lag jaren stil. Vorig jaar nam een Chinese bouwer het over. Nu zal de brug in 2022 klaar zijn – alsnog sneller dan gepland en voor een lagere prijs.

Mogelijk sluit binnenkort ook Griekenland bij de zestien aan. China oefende de afgelopen jaren druk uit op de Grieken om te accepteren dat hun noordelijke buurland zich omdoopte tot Noord-Macedonië, blijkt uit een reconstructie door de Poolse analist

Bartosz Kowalski. Dat is intussen gebeurd, tot vreugde van de EU. China helpt het ook. Stabiliteit in het oosten van Europa is goed voor China’s Belt and Road Initiative, de Nieuwe Zijderoute.

Zo groeit de Chinese invloed in Europa. Zoals de VS na de Tweede Wereldoorlog economische steun combineerden met aandringen op Europese samenwerking, springt en stuurt nu China van tijd tot tijd bij – met zijn eigen agenda. De 16+1, straks dus 17+1 is een alternatieve politieke clubvorming in het Oosten van Europa, die soms EU-belangen doorsnijdt.

China is belangrijker dan Brexit voor de toekomst van de EU

Groeiende argwaan

Maar China is geen Amerika. In Europa groeit de argwaan. En dat zal ook deze week blijken. De EU-Chinatop in Brussel belooft niet de gezelligste te worden.Vorige maand kwam de Europese Commissie met een razendsnel in elkaar gezet tien-puntenplan waarin een hardere toon werd aangeslagen tegen de concurrent China, die uit is op macht in Europa en daarmee een “systeemrivaal” dat zijn eigen bestuursmodel meeneemt.

Het nieuwe Europese activisme klonk door in de voorbereidingen op de top met China. China wil een feel good-top, zei een ambtenaar van de Europese Commissie vorige week tijdens de voorbereiding. Maar Europa wil resultaten: China moet, in Europese ogen, nu eindelijk eens werk maken van afspraken die de economische machtsverhoudingen weer een beetje gelijk trekken.

Volgens Commissievoorzitter Juncker waren de eerste resultaten van het nieuwe Europese narratief er vorige week al, toen hij met de Duitse bondskanselier Merkel was aangeschoven bij het bezoek van president Xi in Parijs. „Ik heb gemerkt dat onze Chinese vrienden niet houden van het woord ‘rivaal’”, zei Juncker in Parijs. „Maar dat is een compliment, het is wel zo’’.

De Europese argwaan is onder meer zichtbaar in de recente onrust over de rol van de Chinese multinational Huawei in de ontwikkeling van het 5G-netwerk. Onder meer door de staatscontrole in China op data groeit de vrees voor Europa’s veiligheid en onafhankelijkheid. Op de EU-China-top zal het hier nauwelijks over gaan: zowel de aanbestedingen voor 5G- netwerken als de beoordelingen van veiligheidsrisico’s zijn nationale aangelegenheden.

Maar er is meer. Zo is Europa niet gerustgesteld doordat de Chinese investeringen in Europa de afgelopen paar jaar in omvang zijn gedaald, van 37,2 miljard euro in piekjaar 2016 naar 17,3 miljard vorig jaar. Ze zijn namelijk wel strategischer geworden. Beleggingen in hotels in Londen en wijngaarden in Frankrijk zijn geleidelijk verdrongen door Chinese investeringen in kritieke infrastructuur (spoor, havens, energie) en technologische kennis in verschillende Europese landen.

Onder meer het ontbreken van Europese controle op buitenlandse investeringen maakte dat China vrijwel ongemerkt een sleutelpositie kon opbouwen voor de digitale economie van de toekomst. Bovendien investeerde China op grote schaal in kunstmatige intelligentie. Intussen is de Europese Unie wakker, maar wel een beetje laat, zegt Steven Blockmans van denktank CEPS. „De EU heeft de boot eigenlijk gemist in de voorbereiding op de nieuwe industriële revolutie.”

Vraag is of de EU nog op ooghoogte met China kan komen, in concurrentievermogen en op gebied van regels en afspraken. Blockmans, vorige maand mede-auteur van een studie hierover, prijst het „nieuwe activisme” van de EU met het tienpuntenplan. „De boodschap is in Beijing wel aangekomen”, denkt hij. Tegelijk waarschuwt voor „te veel protectionisme” van de EU.

Zelfverzekerd Europa

Amper twee weken geleden zaten 27 regeringsleiders van Europese lidstaten bij elkaar om de top met China voor te bereiden – de Britse premier May hoorde er eigenlijk ook nog bij, maar ze was verhinderd door crisis in Londen.

Eén eenvoudig grafiekje had de Europese Commissie voor ze voorbereid: een blokkenschema van economische macht in de wereld. Drie hoofdblokken zijn samen goed voor tweederde van ’s werelds bruto binnenlands product. Amerika: 17 duizend miljard euro. EU: 15 miljard duizend euro. China: 10 duizend miljard euro. De les voor de EU: Europa mag zelfverzekerd zijn, het heeft wat te eisen. Mits het optreedt als een eenheid.

Vraag is of de EU nog op ooghoogte met China kan komen, in concurrentievermogen

Vooral Angela Merkel nam de tijd om te pleiten voor een nieuwe Europese assertiviteit. De Duitse bondskanselier waarschuwde dat Europa grip dreigt te verliezen op de eigen toekomst. Ze wil nog steeds een liberale, open Europese economie, maar de aandacht voor veiligheid en strategische concurrentiekracht moet groter worden. Sommige regeringsleiders, de Portugese premier Costa voorop, waarschuwden voor een te harde opstelling jegens China.

Lees ook dit interview met premier Costa van Portugal over de relatie met China

Toch zijn de EU-landen het eens over bijna alle eisen die Tusk en Juncker dinsdag namens de EU aan Li voorleggen. „China is te groot geworden om zijn verantwoordelijkheid niet te nemen”, zegt een diplomaat die bij de voorbereidingen van de top betrokken is.

Grootste Europese frustratie is dat China eerdere afspraken over economische samenwerking niet nakomt. Een Chinees-Europees investeringsakkoord, dat gelijke toegang tot elkaars markten moet garanderen, is er na 19 onderhandelingsronden sinds 2013 nog altijd niet. De EU wil nu een deadline in 2020 afspreken.

Ook moet China volgens de EU nu „snel” werk maken van afspraken over geografische aanduidingen van productie. En eindelijk eens werk maken van de beloftes om mee te werken aan hervorming van wereldhandelsorganisatie WTO, onder meer door afspraken te maken over het terugdringen van subsidies en gedwongen overdracht van technologie. De EU roept China op tempo te maken met het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen - sneller dan afgesproken in Parijs.

Of het met al deze Europese wensen überhaupt lukt de top af te sluiten met een gemeenschappelijke verklaring, is ook op de valreep nog de vraag. Het hele weekend is onderhandeld. Volgens Blockmans is dat niet erg. „We zijn niet gediend met bloemrijke taal zonder echte resultaten”, meent hij. Hij vindt het vooral belangrijk dat de EU door haar steviger optreden „een gemeenschappelijke boodschap afgeeft dat de zorgen serieus genomen moeten worden”.