Geen overvolle migrantenkampen, toch is het crisis

Amerikaans-Mexicaanse grens In maart zijn aan de grens met Mexico 100.000 migranten opgepakt. President Trump riep de noodtoestand uit om een muur te kunnen bouwen. Is de situatie zo nijpend als hij doet voorkomen?

Amerikaanse militairen bij het grenshek in El Paso, Texas, gezien vanuit Mexico.
Amerikaanse militairen bij het grenshek in El Paso, Texas, gezien vanuit Mexico. Foto Herika Martinez/AFP

Pauze in Clint, Texas. De jongens van Clint Early College Academy gooien een balletje over en verontschuldigen zich beleefd als ze met hun spel ook maar in de buurt van een voorbijganger komen. Hun lerares staat in de schaduw naast de schoolbus te bellen. Nadat ze heeft opgehangen, kijkt ze verbaasd op van de vraag waar hier asielzoekers worden opgevangen. De asielzoekers die de afgelopen maanden in recordaantallen vanuit Centraal-Amerika op de Amerikaanse grens afkomen. „Zeker niet hier”, zegt de lerares. „Misschien in San Elizario, dichter bij de grens.”

San Elizario is een toeristische trekpleister. De hagelwitte lemen kerk dateert van 1877 en uit de gevangenis heeft Billy the Kid er nog een vriend bevrijd. In het museum verklaart gids en voormalig docent Pilár Munoz zich tegen een streng migratiebeleid. „De aarde is van iedereen.”

Zondag maakte de Amerikaanse minister van Binnenlandse Veiligheid Kirstjen Nielsen bekend dat zij opstapt

Maar, waar zijn de opgevangen vluchtelingen hier in San Elizario? Die zijn er niet. „Ik zou in Tornillo kijken”, zegt Munoz. Tornillo is een grenspost. Tot januari stond er ook een tentenkamp voor alleenstaande migrantenkinderen. „Zodra ik die kant opkeek, begon ik al te huilen.”

Drie bruggen in El Paso

De ‘port of entry’ van Tornillo is een bescheiden kruispunt. Een kwartiertje kijken levert één Mexicaanse oversteek op, een sleepauto met een zwaar beschadigde Chevrolet Cruz aan de haak. Nergens rijen mensen, nergens provisorische tenten. Het landschap aan weerszijden van de grens is één veld van zandheuvels met kuifjes van stug groen erop. Het stof van Mexico waait hier tegen het stof van Texas aan en omgekeerd.

In een supermarktje op Florinda Drive roert de verkoper in een glazen kruik vol horchata, rijstmelk met kaneel. De avocado’s zijn in de aanbieding, net als gemarineerde koteletjes en zakken gedroogde peperringen. „Het is hier nooit zo druk”, zegt de verkoper. Geen crisis dus? Hij schudt zijn hoofd. „Als je een crisis wilt, moet je denk ik in El Paso zijn.”

Stilletjes ontruimd

President Trump riep eerder dit jaar een nationale noodtoestand uit om zijn grensmuur te kunnen bouwen. Vorige week dreigde hij de grens met Mexico compleet af te sluiten. Zo urgent is de migrantencrisis volgens hem. Het hoofd van de Amerikaanse grenspolitie verklaarde vorige maand in het Congres dat de grensveiligheid op een „breekpunt” is beland. Er zijn dagen dat de agenten 4.000 mensen arresteren die de zuidgrens illegaal proberen over te steken. Jeh Johnson, minister van Binnenlandse Veiligheid onder president Obama en dus een onverdachte bron, viel Trump bij: 100.000 arrestaties aan de grens in de maand maart, dat is een crisis.

Vorig weekend kwamen er beelden bij die Europeanen bekend voorkomen van de Griekse eilanden in 2015, vluchtelingen die bij gebrek aan geregelde opvang werden opgesloten in de buitenlucht.

Onder de Santa Fe-brug in El Paso werden dagenlang asielzoekers opgesloten achter provisorisch hekwerk. Ze lieten journalisten zakjes met klef wittebrood zien: de maaltijd die de overheid had verstrekt. Er was een jochie van een jaar of vijf dat zijn rode handen voor de camera hield, geschaafd aan het ruwe beton. De beelden gingen rond als bewijs voor de scherpte van de crisis (onder aanhangers van de president) en (onder zijn tegenstanders) als bewijs dat politiek en politie hier een crisis wílden laten zien. De vraag is dus: is er een crisis aan de grens of niet?

Het kamp onder de Santa Fe-brug werd vorige week zondag stilletjes ontruimd. Dat leek op zichzelf een aanwijzing dat de toestand niet kritiek was. Kennelijk konden de vluchtelingen ook ergens anders terecht. Ze zijn verplaatst, twitterde de lokale journalist Bob Moore (correspondent voor The Washington Post), naar plaatsen in New Mexico of stadjes ten oosten van El Paso, zoals Clint. Maar ze zijn niet in Clint. En ze zijn ook niet in San Elizario of Tornillo.

Vooruitgeschoven post

Drie bruggen gaan van Ciudad Juárez El Paso in. Van die drie grensovergangen is de Santa Fe-brug de drukste. Onderaan de brug, voorbij de erepoort met ‘Welcome’ aan de ene kant en ‘Bienvenidos’ aan de andere, begint de El Paso Street met zijn dozijn goedkope schoenenwinkels – kennelijk het eerste product dat Mexicanen in de VS willen kopen.

Als ze de brug al over komen. Want op elk van de drie toegangsbruggen tot El Paso, enkele meters vóór de Amerikaanse grens, heeft de grenspolitie vooruitgeschoven posten geplaatst waar ze de binnenkomers opwacht. De migrant die de Amerikaanse grens oversteekt, heeft het recht asiel aan te vragen – een principe uit het internationaal recht, dat president Trump beschouwt als de kern van het „falende systeem” van zijn land. De blokkade in niemandsland moet de Amerikaanse autoriteiten respijt geven.

Je ziet geen dolende asielzoekers in El Paso, geen uitpuilende kampen, maar het systeem van de overheid faalt

Het is een lapmiddel. Ja, over de brug passeren minder migranten. Dus lopen ze om de grenspost heen en worden ze – in recordaantallen – daar gearresteerd. Het maakt voor asielzoekers niet uit of ze via de brug of via de woestijn de asielprocedure binnenkomen.

Intussen lopen de wachttijden op de brug op, ook voor de Mexicanen die elke dag in El Paso moeten werken of naar school gaan. Filiaalhouder Gustavo van schoenenzaak J.K. Tennis in El Paso Street zegt tegen de journalisten die semipermanent rond de brug hangen, dat zijn werknemers drie uur vroeger moeten opstaan om op tijd te beginnen.

Het schouwspel van lange rijen is reclame voor de mensensmokkelaars. Net als de dreigementen van Trump dat hij de grens zal sluiten, dat hij een muur gaat bouwen, zijn (door rechters afgeslagen) pogingen het asielrecht te beperken. Voor mensen die de armoede en onveiligheid in Centraal Amerika willen ontvluchten betekent dit: het is nu of misschien wel nooit.

Terwijl tot aan de crisis van 2007 vooral Mexicaanse werkzoekenden de VS in probeerden te komen, zijn het nu in hoofdzaak vluchtelingen uit Centraal Amerika. De Hondurese krant La Prensa schreef in 2015 dat de bendes in El Salvador en Honduras inwoners voor honderden miljoenen afpersen, onder dreiging van geweld. De grenspolitie rapporteerde dat zich onder de 100.000 arrestaties in maart vooral gezinnen bevonden.

Politieke tegenstanders zeggen dat Trump de grenscrisis oppijpt voor de verkiezing van 2020. Is dat waarom hij aan het eind van de week zijn dreigement om de grens te sluiten inslikte? Mexico krijgt een jaar de tijd orde op zaken te stellen, tot in het Amerikaanse verkiezingsjaar.

Asielprocedure

Dit is wat hulpverleners in El Paso zeggen, Ceci Herrera, een gepensioneerde sociaal werker die buurtwerk doet in de lutheraanse Cristo Rey kerk, en Christina Garcia die voor hulporganisatie Las Americas vluchtelingen met juridisch advies bijstaat. Ja, er komen deze maanden ontegenzeggelijk veel meer vluchtelingen de VS in. Dat zet druk op het hele migratie-ecosysteem van El Paso. De grenspolitie is overbelast. Minister Kirstjen Nielsen van Binnenlandse Veiligheid heeft onlangs 750 agenten van de grensbewaking overgeplaatst naar de asielprocedure omdat daar alles vastloopt. Mensen die eigenlijk binnen 72 uur moeten weten of ze asiel mogen aanvragen, zitten nu soms een week vast. Mensen die binnen een paar maanden zouden moeten horen of hun asielaanvraag is gehonoreerd, moeten er jaren op wachten. „Waarom richt de regering niet meer centra in waar de asielverzoeken worden afgehandeld”, zegt Christina Garcia.

Zo is de Amerikaanse grenscrisis vooral een administratieve en organisatorische crisis. Je ziet geen dolende asielzoekers in de straten van El Paso, geen uitpuilende vluchtelingenkampen zoals op Samos of Lesbos. „Deze crisis is door Trump geschapen”, zegt Garcia. „Moet je in Mexico kijken. Daar barsten de opvanghuizen uit hun voegen. Afgewezen asielzoekers, teruggestuurde aanvragers.”

Amerikaanse soldaten en migranten bij de grens en het grenshek bij El Paso, Texas. Tekst loopt door onder de foto’s:

Migranten uit Centraal-Amerika willen illegaal de grens van Texas over te steken, zodat ze zich kunnen aangeven bij de grenswachten van de Verenigde Staten in El Paso. Deze foto is gemaakt vanuit Ciudad Juarez in Mexico.
Foto Jose Luis Gonzalez/Reuters
Migranten uit Centraal-Amerika bij de Rivo Bravo. Ze willen zich in de Verenigde Staten aangeven bij de grenswachten in El Paso, Texas, om asiel aan te vragen.
Foto Jose Luis Gonzalez/Reuters
Een Amerikaanse militair bij het grenshek in El Paso (Texas), gefotografeerd vanaf de andere kant, in Mexico.
Foto Herika Martinez/AFP
Amerikaanse militairen zijn met prikkeldraad in de weer voor de versterking van het grenshek in El Paso (Texas).
Foto Herika Martinez/AFP

Op de zevende verdieping van een gebouw aan San Antonio Avenue is de rechtbank voor vreemdelingenzaken gevestigd. Om acht uur ’s ochtends druppelt de wachtkamer vol. De meeste cliënten zijn jonge mannen die, aan hun opgeschoren nekken te zien, net bij de kapper vandaan komen. Ze dragen een rugzakje dat ze ook in de houten banken van de rechtszaal niet zullen afdoen.

Op lijsten aan de muur zoeken ze hun namen. Om half negen heeft rechter Robert S. Hough 13 zaken, ’s middags nog eens 33. De andere drie rechters hebben het minder druk. Vijftien zaken, tien en acht. De asielzoekers die vandaag verschijnen, komen overwegend uit Mexico en uit wat Fox News vorige week samenvatte als „Mexican countries”: Honduras, Guatemala, El Salvador.

Een boomlange man van de administratie komt zeggen dat rechter Gonzalez zich ziek heeft gemeld. Dat zijn nog eens tien rechtszaken die op de stapel achterstanden komen. Die stapel is vanaf 2016 steil gegroeid van ruim 500.000 naar 800.000 zaken volgens statistieken van het ministerie van Justitie.

„Dit wordt een kalme dag”, zegt de rechtbanksecretaris tegen de tolk.

„Geen advocaten dus”, zegt rechter Hough zodra hij bij binnenkomst de lijst naloopt. Vijf mensen hebben plaatsgenomen in de houten bankjes. „Good morning, everyone”, zegt de rechter. „Buenas dias”, vertaalt de tolk. „Buenas dias”, antwoorden vijf stemmen. Om twee over negen begint de zitting. De vier mannen en de ene vrouw zijn aangehouden door de grenspolitie en komen vandaag voor het eerst voor de rechter. Alle zaken verlopen als volgt. De rechter: „Hoe heet u? Waar woont u? Heeft u een advocaat? Wilt u de tijd om een advocaat te zoeken? Dan plannen we een nieuwe zitting op 30 juli, 13.00 uur. Heeft u nog vragen?” De asielzoeker geeft antwoord in het Spaans, steevast eindigend, op de laatste twee vragen, met en no. Om kwart over negen staan alle vijf weer buiten.

Heldenwerk

In de Kamer van de Goede Herder drentelt Elsa voor de boekenkast. Haar vingers gaan langs de ruggen van de boeken, af en toe trekt ze eentje uit het gelid, maar dan zet ze het weer terug. Ze komt uit Guatemala, ze spreekt Engels noch Spaans, de enige twee talen waarin boeken voorradig zijn in de Cristo Rey kerk in El Paso. „Veel mensen uit Guatemala spreken alleen Maya”, zegt Ceci Herrera, directeur van buurtwerkorganisatie CEPCO.

De twaalfjarige Elsa en haar vader Mateo-Pedro Albert zijn de laatst overgeblevenen van een enorme groep gasten in de kerk. „We hadden deze week 22 gezinnen”, zegt Herrera, terwijl ze de provisorische slaapkamertjes en douches in het kerkgebouw laat zien. Ze roert in de pan linzen die ze heeft opgezet. Elsa en haar vader hebben hun bultzak vandaag naar de gebedsruimte moeten verslepen en hangen nu tegen het altaar aan. „Onze naschoolse opvang begint weer, we hebben die andere ruimte nodig”, zegt Herrera.

Drie jaar geleden begon het buurtwerk in Cristo Rey met de opvang van vluchtelingen en het zijn er steeds „meer, meer, meer” geworden, zegt Herrera. De vreemdelingenpolitie ICE zet de asielzoekers na registratie met een bus bij de kerk af. Herrera schrijft hen in, belt ‘sponsors’, familie of vrienden die de nieuwkomers in de VS onderdak en voedsel kunnen geven. Elsa en haar vader vertrekken de volgende dag naar het plaatsje Immokalee in Florida, waar een landgenoot garant staat. Dat geeft Herrera door aan ICE.

Verwacht van haar geen snerende opmerkingen aan het adres van de ambtenaren van deze organisatie, die sommige Democratische presidentskandidaten willen afschaffen. „Volgens mij doen ze geweldig werk, zeker gezien de moeilijke omstandigheden. Voor zover ik kan zien behandelen ze asielzoekers met respect.”

Mensen als Herrera verrichten „heldenwerk”, vindt Christina Garcia. „Zij laten de overheid zien dat er genoeg voedsel, kleding en huisvesting is om de vluchtelingen op te vangen. Jullie hoeven niet eens te helpen, zeggen ze tegen de regering, wij doen het zelf wel.”

Amerikaanse militairen plaatsen prikkeldraad bij het grenshek bij El Paso. Foto Herika Martinez/AFP