Opinie

Stop met het plaatsen van ballen of sterren bij recensies

Twistgesprek Ballen bij recensies zijn een simplificatie die lezers niet nodig hebben, vindt . Ze zijn slechts een aanduiding van het beargumenteerde oordeel, zegt . Een twistgesprek onder leiding van .

Twistgesprek

Sinds 13 juli 2012 staan ze bij recensies in de Boekenbijlage van NRC Handelsblad: de ballen. Bij andere recensies stonden ze al langer, maar de boekenredactie hield ze lang buiten de deur. Ombudsman Sjoerd de Jong, in een ver verleden chef Boeken, schreef een week later dat er veel voor te zeggen was om boekbesprekingen niet van ballen te voorzien, maar voegde eraan toe: „De ondergang van het Avondland is dit nu ook weer niet. Uiteindelijk zijn die ballen bijzaak.” Schrijvers die één bal toebedeeld krijgen, denken daar wellicht anders over. Zo schreef columnist Tommy Wieringa afgelopen zaterdag over recensies met één bal: „Dat is geen recensie, dat is hysterie. Een slechte kritiek is tot daaraan toe, één bal is adding insult to injury. Ik heb zelf ook wel eens één bal mogen ontvangen, die Adolf Hitler onder de recensies, een onaangename ervaring die het slechtste in me wakker maakte.”

Af en toe laait de vraag dus op of het plaatsen van ballen (of sterren) wel past bij zorgvuldig geschreven recensies van kunst en cultuur, en wat het effect ervan is. Lezers zijn geen kleuters, ze hebben die ballen niet nodig, vindt Ronald Ockhuysen, hoofdredacteur van Het Parool, dat vorig jaar stopte met het geven van sterren. Met ballen of sterren stel je de lezer in staat snel te zien uit welke hoek de wind waait, vindt Paul Steenhuis, chef Kunst van NRC. De stelling van dit twistgesprek: stop met het plaatsen van ballen of sterren bij recensies.

RO is Ronald Ockhuysen, PS is Paul Steenhuis

RO: „Elke keer als ik in NRC de ballen boven de recensies zie staan, maakt mijn kunsthart een struikelpartij. Waarom toch? Waarom maakt een krant die zoveel om kunst geeft van de recensies een ballentent? Ik ken de argumenten die op redacties worden gehanteerd: de sterren of ballen communiceren lekker en maken voor de lezer in één seconde inzichtelijk hoe de vlag erbij hangt. Het gangbare idee is dat de ballen en sterren uitdrukken tot welke slotsom de criticus is gekomen. De ballen zijn een samenvatting van de kritiek: gaan of niet gaan, kopen of niet kopen? De lezers zijn volgens mij geen kleuters. Ze hebben geen ballen nodig om de recensie te begrijpen. En wat trouwens te doen met die ballen als een niet zo heel bijzondere film toch enkele ontroerende scènes bevat, of een best aardige bundel een geniaal verhaal? Voor die nuance hebben kranten specialisten in dienst. Zij doen uit de doeken waar een voorstelling, boek, concert of expositie over gaat, leggen verbanden tussen het kunstwerk en de maatschappij, vertellen over de stijl en toon, en plaatsen het werk in het oeuvre van de maker. Dat is een kwestie van intellectueel balanceren. De recensent moet eerlijk en duidelijk zijn en tegelijk zo schrijven dat iedereen hem of haar begrijpt. Dergelijk secuur werk verdraagt geen ballen of sterren. Net zoals een vegetarisch restaurant geen patatje kapsalon serveert.”

PS: „Ik zie ballen of sterren als een aanvulling op een kop. Of onderkop. Die geven je een indicatie van waar een stuk over gaat. De kop is niet hetzelfde als de recensie zelf, de ballen ook niet. Met ballen of sterren stel je de lezer in staat snel te zien uit welke hoek de wind waait. Het doet niets af aan de argumenten in de recensie. Om in jouw restaurantvoedselvergelijking te blijven: kop en ballen of sterren zijn onderdeel van de menukaart, niet van het gerecht. Lezers zijn volgens jou geen kleuters; volgens mij ook niet en daarom begrijpen ze dat volgens mij uitstekend.”

RO: „Onderdeel van het gerecht of van de kaart – hoe dan ook suggereren die ballen objectiviteit. Ze wekken de indruk dat er harde kwaliteitscriteria bestaan waaraan je een kunstwerk kunt toetsen, waarna er automatisch een waardering uitrolt. Maar wat zeggen drie ballen nu echt? Dat het vlees noch vis is en de recensie kan worden overgeslagen?”

Lees ook deze lezersbrief: Ballen bij recensies – wat is er mis met de schaal van 1 tot 10?

PS: „Natuurlijk drukken de ballen geen objectief oordeel uit. Ze zijn een indicatie van de beargumenteerde mening van de recensent. Haar of zijn naam staat erbij. De ballen zijn een uitnodiging om die kritiek te lezen, en die te vergelijken met jouw mening. Ze laten op voorhand zien of de betrokken criticus lauw, warm of laaiend enthousiast was. De Britse krant The Independent heeft een tijdje in plaats van ballen tekeningetjes gezet bij kunstkritieken, van, al naar gelang het oordeel, een lege stoel, een lusteloos, languit in de stoel liggende recensente, een rustig applaudisserende recensente, tot een staande ovatie. Zo zie ik ook de ballen. Ik denk daarom dat mensen door ballen eerder geneigd zijn een recensie te lezen, omdat direct de emotionele lading van het stuk wordt aangeduid.”

RO: „Ik geloof niet zo in dergelijke hulpmiddelen. Ik denk en weet eigenlijk wel zeker dat drie ballen wordt geïnterpreteerd als saai. Met als gevaar dat lezers denken: dat sla ik dan maar over. Bovendien is een dergelijke simplificatie beledigend voor de recensent en voor de kunstenaar. Er wordt voorbijgegaan aan de complexiteit van een voorstelling, een gedicht of een boek. Recensies reduceren tot hapklare brokken is het domein van marketingafdelingen en pr-mensen. De journalistiek moet trots zijn op haar duidende kracht.”

PS: „Gedegen duiding in een recensie en sterren of ballen sluiten elkaar helemaal niet uit – sterker nog, ze gaan heel goed samen. Zo introduceerde het gedegen Franse filmblad Cahiers du Cinéma bijvoorbeeld na de oorlog sterren/ballen bij hun recensies (om meningen van critici makkelijker te kunnen vergelijken) – en de stukken in dat blad zijn loodzwaar van duiding. De ballen van NRC hebben niets afgedaan aan de kwaliteit van duiding of analyse van onze kunstkritieken.”

Lees ook de rubriek van de ombudsman uit januari 2018: NRC schaft de ballen niet af, maar moet waken voor fixatie

RO: „Je bent een optimist. Dat moet ik je nageven. Ik blijf erbij: die ballen drukken een luidruchtig stempel op de recensie. Ze benemen daardoor de lezer de vrijheid een eigen mening te vormen. Het is niet voor niets dat aanbevelingen van nieuwe boeken of voorstellingen tegenwoordig niet verder reiken dan ‘vijf ballen’ of ‘vier sterren’. Lezers van kranten betalen voor inhoud en niet voor tierelantijnen. Sterren, ballen en duimpjes omhoog of omlaag kunnen op het internet overal al gratis worden afgehaald. Bij Het Parool zijn we vorig jaar gestopt met deze kermis. Eerlijk is eerlijk: de lezers moesten even omschakelen. Inmiddels is de tevredenheid groot. Om een prozaïsche reden: onze Iezers geven aan dat ze de recensies nu weer echt helemáál lezen.”

PS: „Ik als lezer mis de sterren bij de recensies in Het Parool. Wij denken dat we onze lezers er een plezier mee doen, met die ballen-aanduiding. Alle negatieve praatjes erom heen ten spijt: ze leiden onze lezers snel naar het hart van waar het ons om gaat – de kunstkritiek. Daarom is NRC een krant met ballen.”

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.