Opinie

Risico’s verkleinen, meer kan Dekker niet

De Rechtsstaat

Hoe zorgen we ervoor dat dit echt nooit weer gebeurt? Het Kamerdebat deze week over de ‘casus Michael P.’ kwam uiteindelijk daar op neer. Het bleek de derde casus in korte tijd waarin een gestoorde dader niet tijdig werd gepakt, de goede straf noch de juiste behandeling kreeg en veel te makkelijk op verlof mocht. Waarin het gezag niet op tijd cruciale informatie deelde, de verantwoordelijkheid zoek bleek en de gestoorde dader de regie had. Met desastreuze gevolgen. Er vielen uiteindelijk drie slachtoffers – de onderzoeksrapporten stapelen zich op.

De sfeer in de Kamer leek er één van bedrukte radeloosheid. Hoe lang praten ‘we’ al niet over verdachten die TBS weten te ontlopen, over de dilemma’s van proefverlof, over de gebrekkige ‘strafrechtketen’. Met Dekker stond daar de zoveelste minister die een falend systeem mocht proberen op te lappen. Tegelijk hing de wens naar het voortaan honderd procent kunnen voorkomen van dit type drama’s als een loodgrijze wolk in de zaal.

Alleen, zoiets kun je wel willen, maar je kunt het niet eisen en zeker niet beloven. Althans niet zolang er nog psychopaten rondlopen, of ze nu een straf hebben uitgezeten, een behandeling uitgediend. Of niemand ooit zijn opgevallen. Want dat is immers de realiteit. Een totaal veilige samenleving bestaat niet. Je kunt risico’s taxeren en recidive voorspellen tot je een ons weegt, maar garanties zijn er niet. De geestelijke gezondheidszorg is toch wat anders dan de chemische industrie, waar ‘zero accidents’ de leidraad is, aldus een briefschrijver. Daar klapt trouwens ook wel eens wat.

De dienstdoende minister werd er vervolgens wel van beschuldigd „de gestoorde criminelen te beschermen maar niet de dochters van Nederland” (PVV-Kamerlid Markuszower). Zoiets kan je niet zeggen – en niet alleen omdat het kwade opzet suggereert, maar vooral omdat het niet waar is. Zoveel macht heeft de politiek niet en de strafrechtketen zeker niet. Maar het was wel de stemming, ook in de publieke opinie. Terwijl wat Dekker en zijn voorgangers wel verweten kon worden, ernstig genoeg was: een falend systeem niet tijdig en niet voortvarend genoeg repareren, zodat de kans op dergelijke drama’s zo klein mogelijk blijft. Dat is ernstig genoeg.

Dekker nam dus maatregelen. De Kamer bleek vooral geïnteresseerd in de vraag of hij wel de juiste toonhoogte trof, ‘urgentie’ uitstraalde en dus de ernst van de situatie voldoende verbeeldde. Dat bleek het geval, waarna de Kamer nu dus weer mede-eigenaar van het probleem ‘forensische zorg’ is. De hoop is nu gesteld op een lagere drempel voor TBS, in het bijzonder voor diagnose-weigeraars wier medische dossiers in de toekomst kennelijk gekraakt mogen worden. En op een ‘beter zicht op risico’s’, ofwel ‘gestructureerde risicotaxatie’.

Een zwaarder accent op veiligheid dus, minder op zorg of behandeling. Daar kan niemand tegen zijn. Het blijft intussen allemaal van elastiek. Ik help graag even herinneren aan de relatieve betekenis van ‘risico taxatie’ en dus van recidive-inschatting. In 2017 keek de Nationaal Rapporteur Mensenhandel naar de praktijk van het gedwongen behandelen van zedendelinquenten. Schatten gedragskundigen en de reclassering de kans op recidive op de juiste manier in? Sluit de behandeling daarna ook aan op de recidivekans? Het antwoord was een pertinent nee. In Nederland werd, althans tot 2017, niet de wetenschappelijk meest betrouwbare methode gebruikt, met als gevolg een risico op over- èn onderbehandeling.

In datzelfde jaar schreef Joke Harte, VU-hoogleraar criminologie dat de methodes voor risicotaxatie tamelijk onnauwkeurig zijn. „Ook professionals, blijken niet goed in staat om toekomstig gedrag te voorspellen”, concludeert zij. De voorspellende waarde is matig. Als een verdachte een lage kans op recidive wordt toegekend, klopt dat meestal. De meerderheid die vervolgens als recidivegevaarlijk werd aangewezen, verviel helemaal niet in de oude fout. ‘Risicotaxatie’ leidt vooral tot onnodige (dure) verlenging van beperkende maatregelen. De ironie is nu dat dit vermoedelijk ook de politiek gewenste uitkomst is. Een waterdicht systeem dat iedere gestoorde crimineel op tijd identificeert, bestraft, behandelt en weer vrijlaat – dat hebben we dus niet.

Folkert Jensma is juridisch commentator. Twitter: @folkertjensma

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.