Opinie

    • Sjoerd de Jong

Leuke nieuwe Hollandse traditie: je eigen nepnieuws in de media lanceren

Een 1-aprilgrap, nepnieuws, ludiek liegen, spin. Als journalist kun je tegenwoordig een almanak vullen met de manieren waarop je voor de gek gehouden wordt.

De grap kwam van het Haga, de Amsterdamse school die onder verdenking staat van de AIVD en de gemeente. Landelijk nieuws.

Nu sloeg de school terug, met de bekendmaking dat Arnoud van Doorn, oud-PVV’er en van de weeromstuit bekeerd tot de islam, interim-directeur zou worden. Niet onaannemelijk, want Van Doorn loopt al langer rond op de school. De redactie belde met het bestuur en met Van Doorn, die het bevestigde en commentaar gaf.

Maar niet heus. Beiden hadden, in collusion, gelogen tegen de verslaggever. Intussen had de school haar punt gemaakt: de media kun je van alles op de mouw spelden. Dus waarom zou je die berichten over ons van de Amsterdamse burgemeester, die ,,domme gans’’, wel geloven? De 1-aprilgrap als opgestoken middelvinger.

De school, die later belde met excuses, liet ook nog even weten een Nederlandse traditie in ere te hebben gehouden. Inderdaad, maar dan wel een andere dan 1 april.

Namelijk die om media voor te liegen om een punt te maken. Zie de ongein van homo-activisten die in 2016, met de burgemeester van Tilburg, plannen lanceerden voor een wijk exclusief voor homo’s. Dit, bleek later, om aandacht te vragen voor geweld tegen homo’s.

Nu werd dat bericht niet meteen geloofd en waren er ook hints dat de zaak niet deugde. Niettemin denderde het een dag door de media voor de actiegroep er zelf de stekker uit trok. Punt gemaakt.

Is dat vermijdbaar? Nou ja, als een werkgever met een ‘werknemer’ afspreekt om samen te liegen over diens benoeming, moet je wel heel diep in je buidel wantrouwen tasten. Maar blijkbaar is dat nodig.

Veel onwaarschijnlijker: een Limburgs bedrijf maakte bekend bouwvakkers te gaan werven voor Trumps Muur. Ook dat bleek een stunt, maar pas nadat het als nieuws in tal van media was opgepikt en door het bedrijf vroom was toegelicht op de radio.

Dat bericht werd ook op nrc.nl gebracht, zij het met een slag om de arm: Limburgs bedrijf „claimt’’ Trumps muur te gaan doen. Bij de redactie Economie gingen alle bullshit-detectoren af – en terecht. Het bedrijf hield vol, maar checken is natuurlijk méér dan de afzender van een persbericht ondervragen of het wel echt waar is. De nieuwsdienst zocht dus verder, tot in de VS, waar het verlossende woord kwam: wij weten van niets. Kort daarop kwam een e-mail van het bedrijf: een „ludieke actie’’.

Nu kun je zeggen: dan moeten journalisten hun antennes maar scherper afstellen (en de tijd nemen voordat ze iets publiceren). Ja, dat is altijd goed. Tegelijk laten de incidenten zien dat de drempel voor bedrog onheilspellend laag is geworden. Liegen – en dan lachen – als marketing.

Maar handelt NRC niet zélf ook in nepnieuws? Correspondent Peter Vermaas tekende uit de mond van de Franse politicus Jean-Philippe Tanguy, gelieerd aan Thierry Baudets Forum, de uitspraak op dat ‘boreaal’ toch echt niet alleen een geografische maar ook een extreem-rechtse betekenis heeft. NRC bracht het groot, op zaterdag: Franse partner Baudet: ‘boreaal’ gaat te ver.

Toen waren de rapen gaar. Tanguy ontkende in alle toonaarden en beschuldigde Vermaas van liegen, Baudet sloeg aan het twitteren: dit was fake news!

Oh? De krant staat geheel achter het stuk en achter de citaten uit het gesprek, dat ook niet off the record was, zoals Tanguy in klassiek vermoorde onschuld beweert.

Hoe ging dat? Vermaas was aanwezig bij een groepsgesprek met de partijleider van Debout la France en had daarin het ‘boreaal’ aangekaart. Na afloop kwam Tanguy, rechterhand van de partijleider, op Vermaas af, kennelijk verbaasd, om nog eens te vragen hoe het nu zat met die toespraak van Baudet en het boreaal. Er ontspon zich een kort gesprek, waarbij Vermaas aantekeningen maakte (en niet om off the record werd gevraagd).

Dus nep? Zeker niet.

Maar de krant had dit wel kunnen zien aankomen. Want Vermaas stuurde zijn kopij in als ‘vet stukje’, een onderkoelde voetnoot bij de vaderlandse boreaal-exegese, met als strekking: in Frankrijk weten ze wat boreaal wél betekent. Maar de vrijdagavondploeg, op zoek naar iets origineels, bracht het als belangrijk nieuws.

Dat zou de indruk kunnen wekken dat er een politieke rel was uitgebroken, of dat Tanguy Baudet een extremist vindt. Maar dat zei hij niet en staat dus ook niet in het stuk. Zijn partijleider noemt Baudet daarin juist „geen extremist’’.

Intussen had Baudet (176.000 volgers) zijn Trumpiaanse punt gemaakt: nepnieuws van NRC– dus wat ze verder over mij schrijven moet u ook maar niet geloven.

Ja, het luistert nauw in de Baudetkunde, tegenwoordig.

Het omgekeerde kan trouwens ook: in de column van Tom-Jan Meeus las ik nieuws over Baudets partij, die het ‘Nexit’-standpunt van de site heeft verwijderd. Intrigerend, daar gaat de krant hopelijk nog even op door.

Tot slot: ook de ombudsman moet eraan geloven. Onlangs citeerde ik lezer G.A.J. Westerkamp, die bezwaar maakte tegen „ onvervalste reclame’’ voor een politieke partij op de voorpagina van verkiezingsdag. Bij zijn klacht zat een bijlage met die pagina, een advertentie van D66 rood omcirkeld. Ik gaf braaf antwoord.

Maar ho! De lezer bedoelde niet die advertentie, liet hij me daarna verbouwereerd weten, maar een artikel op dezelfde pagina over de populariteit van Forum voor Democratie in Volendam. Reclame!

Pijnlijk, en ik hoop niet dat de lezer lid is (of nu: was) van D66.

Wat blijkt? Die bijlage kwam niet van hem, maar van een behulpzame medewerker van de NRC Klantenservice, waar zijn klacht was binnengekomen. Die dacht dat het op de advertentie sloeg, omcirkelde die en stuurde het bericht met de pagina-kopie door naar mij.

Opnieuw: vertrouwen is mooi, maar controle is beter.

En laat het rode potlood maar aan de lezers over.

Reacties: ombudsman@nrc.nl

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.