Brexit is een ‘comedy of errors’

Brexit Hoe kijkt men in de stad van Shakespeare aan tegen de Brexit? Net als Richard III is het een verhaal „vol manipulatie en gevaarlijke propaganda”.

The Fourteas Tearoom in Stratford-upon-Avon
The Fourteas Tearoom in Stratford-upon-Avon Foto Merlin Daleman

Om inzicht te krijgen in wat zich afspeelt in de Britse politiek, is het verstandig om niet te dicht bij het Paleis van Westminster te staan. Daar vang je het geruzie op, zie je de diepe wallen onder de ogen van Lagerhuisleden, hoor je de stemmen die paniekerig en fragiel worden naarmate de Brexit-impasse voortschrijdt.

Maar het Lagerhuis is een schouwtoneel en alle politici zijn spelers. Daar kan men zich onmogelijk zelf recenseren. Kijken wij naar een komedie? Is dit een politiek drama? Lijken de Brexiteers op Ophelia uit Hamlet, door verdriet tot waanzin gedreven? Is de Brexit een moderne versie van Othello, vol wantrouwen en verraad en waar de hoofdpersonen elkaar in de vijfde akte wurgen, vergiftigen en neersteken?

In Stratford-upon-Avon moeten antwoorden te vinden zijn. Dit is de stad van William Shakespeare, hier geboren in april 1564, de beroemdste Engelse schrijver die de lokale economie draaiende houdt – toeristen drinken pints Shakesbeer en kunnen tegen betaling katten knuffelen bij Shakespaws. Dit is ook de stad waar 52 procent van de bevolking tijdens het referendum van 2016 voor de Brexit stemde en 48 procent tegen, op een paar tienden na een exacte afspiegeling van de landelijke uitslag.

Op een bankje tegenover het Swan Theatre waar de Royal Shakespeare Company optreedt, eet Karl Degroot een frietje. Hij is directeur van een bouwbedrijf en heeft hier een klus. De Brexit is volgens hem a comedy of errors. „Het Verenigd Koninkrijk is een lachertje geworden. Ons aanzien in Europa en de wereld is beschadigd. Onze politici zeiden twee jaar lang dat wij op 29 maart 2019 uit de EU zouden stappen en dat is niet gebeurd”, zegt de zakenman.

Het is niet zo dat zijn achting voor het Lagerhuis gedaald is. „Had ik toch al niet”, zegt Degroot. Hij foetert dat de aanhoudende impasse zijn bedrijfsvoering raakt. Buitenlandse leveranciers van bouwmaterialen verhogen de prijzen. „Opportunisme, want er is nog niks veranderd, maar zo werkt de mondiale economie.”

Dat het Lagerhuis worstelt met de Brexit juist door de dreiging van een economische klap, interesseert Degroot niet. Toch is dat het dilemma waar Lagerhuisleden voor staan. Er zijn veel politici, bij zowel de Tories als Labour, die een kiesdistrict vertegenwoordigen waar overwegend voor de Brexit is gestemd maar waar de afgevaardigden de gevolgen vrezen. Ze zijn bang dat de lokale fabriek de deuren sluit, dat de werkloosheid oploopt. Zij denken op te komen voor de belangen van hun kiezers door zich hard te maken voor uitstel, afstel of een Brexit waar het Verenigd Koninkrijk economisch dichtbij de EU blijft. Maar dat wordt niet altijd gewaardeerd.

Pijnlijke botsingen zijn het gevolg. Vorige week zegde de lokale afdeling van de conservatieven in Beaconsfield het vertrouwen op in Dominic Grieve, die het gebied al twee decennia vertegenwoordigt in het Lagerhuis en in het parlement wordt gewaardeerd als scherpe jurist en baken van fatsoen.

Opkomen voor eigenbelang

Grieve wil een tweede referendum. Een aantal voormalige leden van UKIP, de anti-Europese partij, hebben zich inmiddels aangesloten bij de lokale afdeling van de Tories. Een uitgelekt filmpje toont hoe Grieve de afdelingsvergadering toesprak. Hij legde uit waarom de Brexit een slecht idee was. Het publiek riep: ‘Verrader! Wegwezen!’

Dat is Grieve’s verdiende loon, vindt Allan Proctor. Samen met een vriendin drinkt hij blikjes whisky-cola aan de oever van de Avon. Zwanen trekken voorbij. Proctor en zijn vriendin komen uit Stratford en vinden het hier fijn. Het is een mooi stadje en een veilige plek om kinderen groot te brengen, zeggen ze. Ja, ze zijn best tevreden, geen boze burgers. Ze hebben echter geen goed woord over voor politici. „Ze horen te doen wat kiezers hen opdragen”, zegt Proctor. „De Britten hebben gestemd om te vertrekken en dat moet dus gebeuren.”

Waarom vertrouwt hij volksvertegenwoordigers niet toe naar bevind van zaken te handelen? „Omdat ze alleen opkomen voor hun eigenbelang”, zegt hij. „Neem die Irakees die onze afgevaardigde is. Die denkt alleen aan het verdienen van miljoenen met zijn oliehandel.”

Deels klopt die sneer. Stratford-upon-Avon wordt in het Lagerhuis vertegenwoordigd door Nadhim Zahawi, tevens staatssecretaris voor Jeugdzaken. Zahawi is in Baghdad geboren, maar als jongetje naar Engeland gevlucht en dus Brits. Hij is multimiljonair, grootgrondbezitter en verdiende – als Lagerhuislid – meer dan 200 duizend pond per jaar als directielid van Gulf Keystone, een Iraaks-Koerdische oliemaatschappij – een functie die hij pas neerlegde toen hij staatssecretaris werd. In 2013 kwam Zahawi in opspraak omdat hij een elektriciteitsrekening ter waarde van ruim 5 duizend pond had gedeclareerd bij het Lagerhuis. Administratief foutje, zei Zahawi zelf.

John Maples, de voorganger van Zahawi, sjoemelde met de vergoeding die Lagerhuisleden krijgen om een verblijfsplaats in Londen te kunnen betalen. Die affaire kwam in 2009 aan het licht, toen de gehele Britse politiek in ongekende verlegenheid werd gebracht door de openbaring van structurele declaratiefraude van politici. Het zogenoemde expenses scandal was desastreus voor het aanzien van Lagerhuisleden. De Brexit-impasse maakt die onvrede alleen maar groter.

Het Engelse Stratford-upon-Avon, geboorteplaats van Shakespreare .
Brexit in Stratford-Upon-Avon waar precies het landelijke gemiddelde de uitslag was.
Foto’s Merlin Daleman

De uitersten opzoeken

Proctor neemt een teug van zijn blikje. „Het probleem is dat Stratford welvarend is en dus altijd een Tory zal kiezen. Zelfs een dansend aapje kan hier verkozen worden als hij Conservatief is.”

Er zijn politici die het wantrouwen goed aanvoelen. Zij proberen het vertrouwen te herwinnen door hun kiezers gelijk te geven. En gelijk geven betekent de uitersten opzoeken. We moeten nu meteen weg uit de EU! We moeten nu de Brexit afstellen, middels een referendum of rechtstreeks!

Lisa Nandy, een Labour-politicus die zelf voor ‘Remain’ was en het district Wigan vertegenwoordigt waar 63 procent voor de Brexit stemde, waarschuwde onlangs in het Lagerhuis dat de radicalisering van volksvertegenwoordigers het land „op onherstelbare wijze kapot” maakt. „De opvattingen verstarren”, hield ze het Lagerhuis voor. „Ik spreek nu met kiezers die drie jaar geleden zeiden uit de EU te willen, en die het prima vonden dat het parlement zou bepalen hoe. Nu zeggen deze kiezers dat ze onmiddellijk willen vertrekken, desnoods zonder deal. Ik spreek ook met kiezers die stemden om bij de EU te blijven. Drie jaar geleden erkenden zij hun verlies, nu pleiten zij voor ineens voor afstel. Als wij in het Lagerhuis niet bereid zijn nader tot elkaar te komen, zullen die twee kampen kiezers dat ook niet doen, en kunnen wij dit land niet repareren”, aldus Nandy.

Foto Merlin Daleman

Uitstel is gevaarlijk

Het kan zijn dat deze week voor het eerst in drie jaar Brexit-geschiedenis – weliswaar noodgedwongen – bewogen wordt. Eindelijk daagde het premier May dat zij nooit voldoende steun van haar eigen partij zal krijgen voor een Brexit-deal. Dus is ze gesprekken begonnen met Labour om tot een breed Brexit-akkoord te komen. „Dit is een moeilijk moment voor iedereen. De emoties lopen hoog op aan beide kanten”, zei May. „Ik wil de impasse doorbreken.” Als de gesprekken slagen en politieke tegenpolen May en Corbyn niet ruziënd uiteengaan, zal zo’n compromis erop neerkomen dat Corbyn de scheidingsakte van May steunt in ruil voor blijvend lidmaatschap van de douane-unie en delen van de Europese interne markt na de Brexit. Tot nu toe was dat onbespreekbaar voor May.

Om nu, te elfder ure, zo’n akkoord te bereiken zal de Brexit opnieuw uitgesteld moeten worden, tot eind juni, zoals May vrijdag voorstelde. En mogelijk langer, als de gesprekken stroef verlopen. Dat betekent dat de Britten in mei net zoals alle EU-burgers naar de stembus moeten voor het Europees Parlement.

Brexiteers waarschuwen dat dit gevaarlijk is. Kiezers zullen rebelleren, zeggen zij. Britten kunnen zomaar 73 varianten op Nigel Farage naar Brussel en Straatsburg sturen, of de omstreden islam-criticus Tommy Robinson, nu adviseur van UKIP en eerder oprichter van de extreem-rechtse English Defence League. Uitstel van de Brexit als olie op het populistische vuur.

Lees ook: Waarom Macron een Brexit-havik is

De sfeer verhardt zienderogen. De politie onderzocht deze week twee sabotagepogingen van het treinspoor, waar tevens pro-Brexit-teksten waren achterlaten. Op 29 maart demonstreerden verschillende groepen die voor een Brexit zijn in Londen. Na zonsondergang, toen alleen de dronken harde kern overbleef, werd een cameraploeg hardhandig aangepakt. Europese journalisten werden uitgescholden voor zionist. „Dat is een voorbode”, zegt aannemersbaas Degroot in Stratford. „Jij hebt als journalist het recht mij te storen tijdens mijn lunch. Niemand mag aan je zitten, want dat is verkeerd. Het is zo belangrijk dat de politiek snel de Brexit regelt, anders gaan we meer van dit soort geweld zien, en meer pogingen dat soort gedrag te rechtvaardigen.”

Aan Chapel Street kunnen toeristen sinds 1960 bij Chaucer Head Bookshop de werken van Shakespeare kopen. Richard James runt de tweedehandszaak al twintig jaar. Hij ziet de toeristen graag komen. In de lente de groepen Franse schoolkinderen, vrolijke tieners met felgekleurde truien met de naam van hun lycée op de rug. Er komen Amerikanen, Japanners, Chinezen. Het mooie aan Shakespeare is dat hij dacht als internationalist, zegt James. Zijn stukken speelden zich af in Elsinore en Verona, in Alexandrië en Turkije.

Foto Merlin Daleman

Hoop op inkeer

Over de grenzen kijken, daar hebben de Britten altijd van geprofiteerd. Daarom vindt James de Brexit een vergissing. Hij vergelijkt het geplande uittreden met de Graanwetten, het politieke besluit in de negentiende eeuw hoge importheffingen te innen, onder druk van de landadel. Hun land werd meer waard, maar het volk leed na mislukte oogsten aan voedseltekorten. Uiteindelijk werden, na fel debat en rellen, de protectionistische wetten afgeschaft.

Misschien dat de Britse politiek nu ook tot inkeer komt, oppert hij. Het gaat om het beschikbaar maken van de juiste feiten om rationeel denken. Dat gebeurt nu niet, zegt James.

De boekhandelaar weet dan ook onmiddellijk welk werk van William Shakespeare het best de Brexit beschrijft: Richard III, het stuk over de machiavellistische poging van de mismaakte Richard de Engelse kroon te veroveren op zijn broer aan het eind van de Rozenoorlogen, de stammenstrijd in de Engelse adel tussen 1455 en 1485. James: „Dat is ook een verhaal vol manipulatie, gevaarlijke propaganda en uiteindelijk vergeefse hunkering naar macht.”