De strijd met cartoonisten heeft Assad niet gewonnen

Cartoonbundel Cartoonisten gaven alle partijen in Syrië ervan langs tijdens de acht jaar durende oorlog. Ook als dat voor henzelf grote gevolgen had.

Tjeerd Royaards

Er zijn in de loop van de Syrische burgeroorlog sinds 2011 vele rode lijnen overschreden. De rode lijn van Obama bijvoorbeeld, die de grens van het ontoelaatbare bij de inzet van chemische wapens legde (waarover cynisch werd opgemerkt dat je kennelijk wel mensen mag uitmoorden met conventionele bommen). Het weerhield het Syrische regime er niet van ze te gebruiken. En tussen de opkomst en ondergang van IS waren rode lijnen voor de terreurbeweging eerder uitdagingen dan waarschuwingen.

Maar de eerste rode lijnen die geschonden werden, waren van een andere aard. Door al het gruwelijke geweld zouden we bijna vergeten dat de Syrische opstand begon met vreedzame demonstraties tegen een van de wreedste dictaturen ter wereld. In de herziene en geactualiseerde editie van Cartooning Syria, een cartoonbundel over de Syrische oorlog, worden we daaraan herinnerd.

Hani Abbas

Eén van de eerste die de spreekwoordelijke rode lijn met de pen overschreed was de gerenommeerde Syrische tekenaar Ali Ferzat, die het waagde de Syrische president Assad herkenbaar te bespotten. Toen hij in een spotprent prematuur het einde van Assad aankondigde, wachtend op een lift van de toen nog vluchtende Libische leider Gaddafi, bleek Ferzat voor het regime een stap te ver te gaan. Niet veel later werd Ferzat zwaargewond langs de snelweg bij Damascus achtergelaten, zijn handen verbrijzeld. Een sinistere waarschuwing van het regime aan het adres van tekenaars.

Tekst op de krant: Sterke veroordeling van intensivering oorlog in het Zuiden. Husam Sara

Maar de geest was uit de fles; er werd gretig getekend, veelal in ballingschap, vooral na de arrestatie en moord op tekenaar Akram Raslan in 2013. In de cartoonbundel zien we een treurigstemmende samenvatting van acht jaar oorlog, van de gruwelen van het dagelijkse geweld tot aan de vluchtelingencrisis en de opkomst van Islamitische Staat. Geen enkele partij in de oorlog wordt door de cartoonisten ontzien.

Hussam Sara

De meeste spotprenten zijn vooral gericht tegen de vijanden van de vrijheid van expressie, niet in de laatste plaats tegen Assad. Een veelvoorkomend symbool is dan ook ‘de stoel’, een metafoor voor de zittende macht in de breedste zin van het woord, want Arabische leiders zitten er doorgaans voor het leven. Een spotprent waar een baby de zetel bezet houdt tot hij een lijk wordt, zit niet ver naast de realiteit, daar waar leiderschap erfelijk is (de Assad-dynastie zit er al een halve eeuw) en een seniele president zelfs in een rolstoel nog overwoog voor een vijfde termijn te gaan (denk aan Bouteflika in Algerije).

Ali Ferzat

Assad lijkt de oorlog te hebben gewonnen – althans in militair opzicht. Als het aan tekenaar Ali Ferzat ligt is de strijd nog niet gestreden, zo laat hij in zijn spotprent zien: de cartoonist als een specht met de pen als snavel, die tegen de sokkel van het standbeeld van Assad tikt.

Cartooning Syria (gereviseerde en uitgebreide editie). Samenstelling Ronald Bos (2019, Uitg. Jurgen Maas). Tentoonstelling Cartooning Syria, Humanity House, Den Haag (tot 21/4) cartooningsyria.org.