De schutter van Christchurch reisde door Europa op zoek naar zijn eigen gelijk

Schutter van Christchurch Wat zocht Brenton Tarrant op zijn reizen door Europa? Historische bevestiging van zijn overtuiging dat hij de strijd met moslims moest aanbinden, zo lijkt het.

Afbeelding uit 1888 van de Slag bij Wenen in 1683 tussen Pools-Oostenrijks-Duits legers en Ottomaanse troepen.
Afbeelding uit 1888 van de Slag bij Wenen in 1683 tussen Pools-Oostenrijks-Duits legers en Ottomaanse troepen.

Brenton Tarrant, de Australiër die vorige maand in Christchurch vijftig moskeegangers doodschoot, heeft weinig tegen de islam. Afgaande op het manifest dat hij op 15 maart vlak voor hij toesloeg publiceerde, en op zijn berichten op sociale media, heeft hij ook niet per se iets tegen moslims.

„Pakistan is een geweldige plek vol met de meest oprecht aardige en gastvrije mensen ter wereld”, schreef hij afgelopen oktober op Facebook. Hij concludeerde dit na een verblijf in het afgelegen Skardu, een regio in het noorden van Pakistan. Dit gebied zal hem als zelfverklaard „eco-fascist”, die pleit voor „behoud van de natuur en de natuurlijke orde” bevallen zijn: het is dunbevolkt, de valleien en bergmeren zijn er nog onbedorven.

Zolang ze maar in hun „eigen” land blijven, haat hij moslims niet, schrijft Tarrant in zijn werkstuk. Een moslim die „ervoor kiest om onze landen binnen te dringen, op onze grond te leven en ons volk te vervangen”, ja, die haat hij wel. Deze ‘omvolkings’-fobie is naar alle waarschijnlijkheid de drijfveer achter zijn terreuraanvallen.

Dat moet allemaal nog door de rechter worden vastgesteld. Deze vrijdag kreeg Tarrant via een videoverbinding met de gevangenis een uitgebreide tenlastelegging tegen hem te horen. Justitie klaagt hem aan voor vijftigvoudige moord en 39 pogingen tot moord en kondigde donderdag aan dat er meer aanklachten kunnen volgen.

Na de aanslag in Christchurch was er lof voor de Nieuw-Zeelandse premier. Ze liet zien dat empathie en daadkracht samen kunnen gaan. Lees daarover: wel zacht, niet geitenwollensokkerig

Tarrant had gezegd zijn eigen verdediging te zullen voeren, net als de Noorse extremist Anders Breivik deed in 2012. Vrijdag bleek dat hij toch twee advocaten heeft. De Nieuw-Zeelandse vicepremier Peters liep onlangs al vooruit op een veroordeling en verklaarde dat Tarrant „de rest van zijn leven afgezonderd in de gevangenis zal doorbrengen”.

De Nieuw-Zeelandse veiligheidsdiensten zijn nu druk bezig zijn radicalisering in kaart te brengen. Als kind was Tarrant een rustige jongen die van gamen hield en volgens Australische media werd gepest wegens overgewicht, later werd hij een fanatiek sporter en fitness-instructeur. Nu, op zijn 28-ste, blijkt hij een levensgevaarlijke terrorist.

Tegen The Sun zei zijn 94-jarige grootmoeder dat Brenton „nooit meer dezelfde” was na de dood van zijn vader, overleden aan kanker in 2010. Wat is er gebeurd? En welke rol speelden zijn reizen in zijn radicaliseringsproces?

De Nieuw-Zeelandse politie en inlichtingendienst werken samen met autoriteiten in een groot aantal vooral Europese landen, waar Tarrant in de jaren voor zijn aanslagen inspiratie lijkt te hebben opgedaan. Vanaf 2016 reisde hij veelvuldig naar Europa, dat volgens hem het ware continent is en waarvan Nieuw-Zeeland en Australië slechts „kolonies” zijn. Gedurende het onderzoek wil de Nieuw-Zeelandse politie geen toelichting geven, maar via internationale media is wel al het een en ander over deze Europese omzwervingen bekend geworden.

De 'pelgrimstocht' van terreurverdachte Brenton Tarrant.

Historische obsessies

Uit zijn manifest, de teksten die hij op zijn wapens had gekalkt en de plaatsen die hij bezocht, is op te maken dat Tarrant twee historische obsessies heeft: Ottomanen en tempeliers.

Zijn angst voor het nog altijd kleine maar groeiende islamitische bevolkingsaandeel in Europa verbindt hij met de strijd die Oost-Europese legers lang geleden leverden tegen het Ottomaanse rijk en de ‘heldendaden’ van de kruisridders die pelgrims beschermden op hun reis naar het Heilige Land. Samengevat: ‘Wij’ witte Europeanen vechten al eeuwen tegen islamitische indringers, het is tijd om de controle terug te pakken.

Turkofagos had Tarrant op een van zijn geweren geschreven. Het is Grieks voor ‘Turken-eter’ of ‘Turken-doder’ en verwijst naar de Griekse strijder Nikitas Stamatelopoulos, die in de negentiende eeuw een belangrijke rol speelde in de onafhankelijkheidsoorlog van Griekenland tegen het Ottomaanse rijk. Het is een van de vele verwijzingen die de schutter op zijn wapens maakt naar oorlogen tegen Turkse bezetters.

Naar eigen zeggen had Tarrant de middelen om te reizen door de erfenis van zijn vader en investeringen in cryptomunten. In maart 2016 bezocht hij eerst Turkije en daarna Griekenland, waar hij op Kreta en Santorini verbleef. Lokale autoriteiten proberen nu te achterhalen waar hij precies is geweest, wie hij van daaruit heeft gebeld en wat voor aankopen hij er heeft gedaan. In het najaar verbleef hij nog eens zes weken in Turkije, aldus publieke omroep TRT.

Aan het einde van dat jaar maakte hij een tour door Bosnië, Servië, Kroatië en Montenegro, waar hij gedenkplaatsen uit de strijd tegen het Ottomaanse Rijk bezocht. Zo nam hij een kijkje bij het museum ter ere van Marko Miljanov Popovic, een Servisch-Montenegrijnse generaal die tegen de Turken vocht. En bezocht hij een klooster dat in de negentiende eeuw in de strijd werd verwoest.

Onderweg naar de aanslag in Christchurch draaide Tarrant in zijn auto een Servisch lied waarin Radovan Karadzic wordt geprezen. Karadzic kreeg op 20 maart dit jaar in hoger beroep levenslang voor onder meer zijn rol bij de massamoord op moslims in 1995 in Srebrenica.

Portret Marko Miljanov. Foto S. B. Cvijanovic

In Frankrijk knapte er iets

In het voorjaar van 2017 is Tarrant, volgens zijn manifest, in Frankrijk, Spanje en Portugal geweest. De Britse krant The Telegraph meldde op basis van een anonieme overheidsbron dat de Australiër in deze periode ook enkele weken in het Verenigd Koninkrijk was. Onbekend is waar, en wat hij er deed.

Tijdens zijn verblijf in Frankrijk is er iets in hem geknapt, schrijft Tarrant in zijn manifest. Hij zou in het land zijn geweest toen „de egalitarist” en „globalist” Emmanuel Macron de presidentsverkiezingen won van de radicaal-rechtse Marine Le Pen, die in zijn ogen maar een watje is. Hij voelde „kokende woede” en „verstikkende wanhoop” bij de aanblik van een supermarkt in een plattelandsstadje waar in zijn waarneming meer gekleurde dan witte mensen kwamen. Hij besloot het recht in eigen hand te nemen.

„Hij was duidelijk geradicaliseerd en zijn trip naar Frankrijk was bedoeld om zichzelf ervan te overtuigen dat zijn denkbeelden klopten”, zei Olivier Guitta, directeur van geopolitiek veiligheidsadviesbureau GlobalStrat, tegen Sky News. Enkele maanden na zijn bezoek aan Frankrijk, in augustus 2017, verhuisde Brenton Tarrant naar Nieuw-Zeeland. Daar begon hij al snel met het aanschaffen van wapens, die in Nieuw-Zeeland gewoon via internet te bestellen zijn.

Vanuit zijn nieuwe woonplaats Dunedin reisde Tarrant in 2018 naar Bulgarije, Roemenië en Hongarije. In Bulgarije bezocht hij onder andere een klooster dat werd verwoest tijdens de Ottomaanse tijd en de Sjipka-bergpas met bijbehorende gedenktoren, waar zware strijd is geleverd tegen de Turken.

Ook is hij met een groepsreis in Noord-Korea geweest, in 2014, bevestigde de Oostenrijkse minister van Binnenlandse Zaken Herbert Kickl eind vorige maand.

De gedenktoren bij de Sjipka-bergpas. Foto Vassil Donev/EPA

Tempeliers

In Portugal kon Tarrant zijn hart ophalen aan een andere fascinatie. Volgens de krant Jornal de Notícias bezocht hij daar in het stadje Tomar het Convento de Cristo. Dit klooster is in de twaalfde eeuw gesticht door de tempeliers, een ridderorde die ook opduikt in de denkwereld van andere extreem-rechtse terroristen.

Tarrant schrijft in zijn document dat hij voor zijn aanslagen de zegen heeft gekregen van de „herboren tempeliers” en „knight justiciar” Anders Breivik. Die schreef op zijn beurt in het manifest waarmee hij destijds de moord op 77 mensen dacht te rechtvaardigen, dat hij aan het hoofd van deze orde stond. Hij verklaarde die te willen uitbouwen tot de belangrijkste conservatieve beweging die West-Europa zou beschermen tegen islamisering.

Alexandre Bissonnette, de Canadese schutter die in 2017 zes moskeegangers doodschoot in Quebec, zou drie dagen voor zijn daad een afbeelding van het tempelierskruis op zijn Facebook-pagina hebben gedeeld.

Het gebruik van kruisvaarders- en tempelierssymboliek is al decennialang gangbaar in extreem-rechtse kringen. De Ku Klux Klan bracht al in 1973 voor het eerst een eigen krant uit die The Crusader heette. In zijn manifest claimde Breivik in 2002 aanwezig te zijn geweest bij een bijeenkomst in Londen waar een hedendaagse tempeliersorde zou zijn gesticht. Bewijs daarvoor is nooit geleverd.

„We kunnen niet uitsluiten dat zo’n internationaal ondergronds netwerk bestaat”, zegt Andreas Önnerfors, onderzoeker van extreem-rechts aan de Universiteit van Göteborg. „Maar waarschijnlijk is het niet. De symboliek circuleert vooral op internet, waar het ‘lone wolves’ kan inspireren tot terreurdaden. Zij opereren alleen, maar claimen onderdeel uit te maken van een groter internationaal verband van gelijkgezinden”, aldus Önnerfors.

Convento de Cristo in Tomar. Foto Joaquin Ossorio-Castillo

Extreem-rechtse propaganda

Sinds de opkomst van Islamitische Staat en de vluchtelingencrisis van 2015 is het gebruik van de tempelierssymboliek toegenomen. In het Verenigd Koninkrijk werd de extreem-rechtse organisatie Knights Templar International (KTI) opgericht die zich verzet tegen de vermeende islamitische ‘invasie’ van Europa. KTI verspreidt via een keur aan internetplatforms extreem-rechtse propaganda en helpt gelijkgestemde clubs in het buitenland bij het professionaliseren van hun mediagebruik.

In Nederland zijn afbeeldingen van kruisvaarders geregeld te vinden op internetprofielen van PVV-aanhangers. Tweede Kamerlid Martin Bosma van de PVV gebruikte onlangs een beeld van kruisvaarders tijdens een slag met de Turken in 1332 als foto voor zijn twitterprofiel. NRC heeft hem donderdag niet kunnen bereiken om te vragen waarom hij dit beeld koos.

Of Brenton Tarrant ook in Nederland is geweest of contact had met Nederlandse gelijkgestemden willen justitie en inlichtingendienst AIVD niet zeggen.

Dit artikel is geactualiseerd op vrijdag 5 april om 11.42 uur.

Update (8 april 2019): Dit artikel is geüpdatet met de informatie dat Branton Tarrant Noord-Korea bezocht in 2014.