Hoe overleeft de NAVO ook de volgende 70 jaar?

70 jaar Navo De NAVO, opgericht in 1949, viert deze week een sober jubileum in Washington. Het bondgenootschap telt veel breuklijnen. De VS hebben steeds meer aandacht voor China.

Foto linkboven: NAVO-chef Stoltenberg sprak deze week het Amerikaanse Congres toe. Rechtsboven: ondertekening van oprichtingsverdrag in 1949.
Foto linkboven: NAVO-chef Stoltenberg sprak deze week het Amerikaanse Congres toe. Rechtsboven: ondertekening van oprichtingsverdrag in 1949. Foto’s EPA

De band speelde Gershwin. Een fraai deuntje, maar een ongelukkige tekst voor de geboorte van een militaire alliantie: I got plenty of nothing.

Op tafel lag een verdrag bestaande uit slechts veertien artikelen. De formuleringen waren bewust simpel gehouden: zelfs de ‘melkboer uit Oklahoma’ moest het kunnen begrijpen. Op 4 april 1949 ondertekenden twaalf landen in Washington een verdrag waarin ze beloofden dat een aanval op één gezien zou worden als een aanval op alle.

Het NAVO-verdrag kreeg oorspronkelijk een looptijd van twintig jaar. Europa, dachten de VS, zou vrij snel op eigen benen staan. Twintig jaar werden zeventig jaar, twaalf landen werden er 29. Deze week wordt in Washington het jubileum gevierd, muziekkeus onbekend.

Het is een ingetogen feestje. Secretaris-generaal Jens Stoltenberg ontmoette president Donald Trump in het Witte Huis, de ministers van Buitenlandse Zaken hebben een regulier werkoverleg en er is een receptie. In december krijgen de festiviteiten een vervolg in Londen met een diner voor regeringsleiders.

De sfeer in het bondgenootschap is nu even niet naar een uitbundig feest op het allerhoogste niveau. Na confrontaties tussen Europese leiders en Trump over te lage defensie-uitgaven werd het wijs geacht de regeringsleiders niet al te lang samen te brengen onder één dak. Wel heeft het Amerikaanse Congres Stoltenberg uitgenodigd voor een toespraak, om te onderstrepen dat de Atlantische Alliantie ondanks de ruzies nog fier overeind staat en om even afstand te nemen van Trump.

Genoeg momenten deze week dus om het nut van de alliantie te onderstrepen, de waardengemeenschap van democratische staten te bezingen en het glas te heffen. Welke uitdagingen staat de NAVO in de komende decennia te wachten?

VS-Europa

Een militaire alliantie heeft één kwetsbaar bezit: geloofwaardigheid. In de ogen van de vijand mag er geen twijfel over bestaan dat het bondgenootschap in het noodgeval als een eenheid zal opereren.

Trump heeft de verhoudingen de afgelopen twee jaar op scherp gesteld. Hij heeft hard uitgehaald naar landen die niet genoeg spenderen aan hun krijgsmacht. De lidstaten hebben afgesproken defensie-uitgaven tussen 2014 en 2024 te laten stijgen tot 2 procent van het bbp. Slechts een handvol landen heeft dat doel bereikt of heeft geloofwaardige plannen om het te bereiken.

Trump ging verder. Achter gesloten deuren dreigde hij uit de alliantie te stappen en zaaide hij onduidelijkheid over de vraag of de VS daadwerkelijk in actie zullen komen als een land in moeilijkheden raakt. Daarmee is onzekerheid in het bondgenootschap geslopen.

Stoltenberg pareerde maandag vragen over Amerikaanse loyaliteit op een persconferentie met drie argumenten. In het Amerikaanse Congres is brede steun voor de NAVO. President Trump heeft, onder andere in zijn laatste State of the Union, waardering voor de alliantie uitgesproken. En, zijn sterkste argument: de VS brengen méér troepen naar Europa. Zo heeft de NAVO net geld uitgetrokken om een Amerikaans steunpunt in Polen uit te breiden. „Je kunt onmogelijk volhouden dat de VS niet gecommitteerd zijn aan de NAVO.”

Trump, schreef Charles Kupchan van Georgetown University in Foreign Affairs, heeft de NAVO eigenlijk een dienst bewezen. Trump heeft het bondgenootschap tot leven gewekt. Voorstanders moeten nu kleur bekennen. Bondgenoten moeten zich als het ware opnieuw committeren aan de alliantie en zelf meer bijdragen. „De vernietigende aanvallen van Trump maken de NAVO juist sterker.

Trump wilde tijdens zijn ontmoeting met Stoltenberg het feestje niet bederven. „Toen ik kwam ging het niet zo goed, maar nu worden ze beter”, zei Trump over bondgenoten die hun defensie-uitgaven verhogen. „Er is enorme vooruitgang geboekt.”

Een diplomaat, die zelf niet twijfelt aan de Amerikaanse betrokkenheid, zegt dat er wel een nadeel kleeft aan Trumps aanpak. Trump laat zien hoe broos de eenheid is. Er kan zomaar eens iemand op de gedachte komen die eenheid te testen.

NAVO-chef Stoltenberg sprak deze week het Amerikaanse Congres toe. Foto EPA

De tegenstelling VS-Europa gaat dieper. De ‘overzichtelijke wereld’ waarin twee blokken tegenover elkaar stonden en die een vanzelfsprekende habitat was voor de NAVO, is vervangen door een multipolaire wereld. De VS maken er geen geheim van de aandacht te willen verleggen naar China en het liefst zouden ze de confrontatie met Rusland in grotere mate overlaten aan Europa. Vraag is of de Europeanen klaar zijn voor die rol en hoe de NAVO met die spanning om zal gaan.

Breuklijntjes

Er lopen meer breuklijntjes door de alliantie. De oostelijke lidstaten maken zich vooral zorgen over Rusland. De zuidelijke lidstaten kijken naar de onrustige regio Noord-Afrika/Midden-Oosten en dreigingen die uitgaan van terrorisme en emigratie. De noordwestelijke lidstaten zitten ver weg van beide dreigingen en voelen voor alle dreigingen minder urgentie.

Binnenlandse politiek is geen onderwerp bij de NAVO, maar met felle discussies over anti-democratische ontwikkelingen in sommige landen dringt de vraag zich op hoe lang een organisatie die democratische waarden hoog in het vaandel heeft, leden tolereert met autoritaire trekken. Nog lastiger zijn leden die autoritaire trekken combineren met avances richting gedoodverfde vijand Rusland. De Turkse president Erdogan tart al maanden ‘grootaandeelhouder’ VS door de aanschaf van een Russisch raketafweersysteem. Als vergelding zeiden de VS deze week geen onderdelen meer te leveren voor gevechtsvliegtuig F-35. Turkije, strategisch essentieel, eist veel souplesse van het verband.

Rusland

De NAVO werd in 1949 opgericht door landen die na WOII op zoek waren naar houvast bij elkaar en als antwoord op de nieuwe dreiging van de Sovjet-Unie. Na zeven decennia zit de belangrijkste uitdaging weer in het Kremlin. Met de inval in Georgië, de annexatie van De Krim en inmenging in de Donbas heeft Rusland zich weer als machtsfactor gemeld.

De angst voor een thermo-nucleaire oorlog met Rusland is niet bijster groot. Maar president Vladimir Poetin weet toch steeds weer net genoeg agressie aan de dag te leggen om de NAVO alert te houden. Niemand verwacht een Russische invasie Koude Oorlog-stijl, met tankbrigades op de Duitse laagvlakte. Maar Rusland, zeggen diplomaten in het NAVO-hoofdkwartier, probeert wel de westerse samenleving te ontregelen en westerse verbanden als NAVO en EU te verzwakken. „Je moet wel zorgen dat je klaarstaat als Rusland een speldenprik uitdeelt.”

Wapenoverleg

Begin dit jaar hebben de VS, met steun van de NAVO-partners, het verdrag opgezegd dat de stationering en ontwikkeling van middellangeafstandsraketten verbiedt. De VS vinden dat Rusland het INF-verdrag overtreedt door ontwikkeling en stationering van een nieuwe raket. Rusland, dat het verdrag vervolgens ook opzegde, en de VS hebben nog tot 2 augustus om het verdrag te redden. Vooruitgang is er niet.

Het verdrag uit 1987 was van groot belang voor de veiligheid van Europa – de raketten waren gericht op Europees grondgebied en in Europa gestationeerd. Wat moet er na augustus gebeuren? Bij de NAVO wil eigenlijk niemand nieuwe raketten in Europa stationeren, maar, zei Stoltenberg, we moeten wel nadenken over een geloofwaardige afschrikking.

Lees ook: Een kernwapen is weer een teken van kracht

Rusland en de VS willen óók van het INF-verdrag af omdat China, ongehinderd door internationale verdragen, veel middellangeafstandswapens heeft gestationeerd.

China

Binnen de NAVO neemt de interesse in China in adembenemend tempo toe. De VS hebben China naast Rusland als belangrijkste strategische uitdaging gedefinieerd (dat was terrorisme). Naast de handelsoorlog is ook de nieuwe generatie 5G-internet uitgegroeid tot twistappel. De VS willen niet dat het Chinese Huawei die technologie aanlegt en zetten Europese bondgenoten onder druk om de Chinezen eveneens buiten de deur te houden. De VS willen de nieuwe technologie niet aan de concurrerende supermacht overlaten en vrezen dat China het netwerk kan gebruiken voor spionage.

Binnen de NAVO worden de dreigingen die van China uitgaan nu in kaart gebracht. Naast het risico op spionage kijkt men ook naar de vraag of China vitale infrastructuur in handen kan krijgen in Europa en wat dat zou betekenen.

Terwijl de VS al gekozen hebben voor confrontatie met China, probeert Europa haar houding nog te bepalen. Een aantal Europese landen bepleit een behoedzamere omgang met het economisch interessante China. Die tegenstelling speelt ook binnen de NAVO. „We moeten het niet overdrijven”, zegt een diplomaat.

Grondgebied

De fase van grote uitbreiding is voorbij. Hete hangijzers zijn Georgië en Oekraïne. Beide landen hebben een uitnodiging om op termijn lid te worden en de NAVO helpt ze om te moderniseren. Voorstanders van toetreding zeggen dat de twee hetzelfde behandeld moeten worden als de voormalige Oostbloklanden. Tegenstanders vrezen een confrontatie met Moskou.

Technologie

Veel aandacht zal de komende jaren uitgaan naar nieuwe technologie. De aard van conflicten is veranderd, ‘cyber’ is een nieuw werkterrein voor de NAVO. Er was veel aandacht voor de beveiliging van NAVO-hoofdkwartieren en communicatienetwerken, maar sommige lidstaten lopen nog achter. Daarnaast zullen snelle ontwikkelingen in kunstmatige intelligentie, de opkomst van drones en conflicten in de ruimte om aandacht vragen. Zijn die onmisbare satellieten wel afdoende beschermd?