François Ozon maakte film over misbruik in de katholieke kerk: ‘het komt overal voor’

François Ozon De nieuwe film van de Franse regisseur, ‘Grâce à Dieu’, gaat over de strijd om erkenning van drie slachtoffers van seksueel misbruik in de katholieke kerk. „De kerk heeft deze plaag lang onderschat.”

Grâce à Dieu, de nieuwe film van de Franse regisseur François Ozon, reconstrueert nauwgezet en dicht bij de werkelijkheid de strijd voor gerechtigheid van drie mannen, die als kind slachtoffer zijn geweest van seksueel misbruik. Priester Bernard Preynat kreeg decennia lang de kans zich te vergrijpen aan de jongens, die hij onder zijn hoede had. Bij aartsbisschop Philippe Barbarin, de hoogste katholieke geestelijke in Frankrijk, vinden de mannen geen gehoor. Barbarin werd vorige maand veroordeeld tot zes maanden voorwaardelijke gevangenisstraf voor het verzwijgen van wandaden.

Ozon snijdt zo een brisant thema aan, zeer dicht op de actualiteit. Maar Grâce à Dieu is ook wat de vorm betreft gedurfd en interessant: Ozon volgt de slachtoffers één voor één, zodat de film een successie van opeenvolgende hoofdpersonen kent. Alexandre (Melvil Poupaud) is een behoudende, gelovige man die ondanks alles zijn vertrouwen in de kerk nog steeds niet heeft verloren. François (Denis Ménochet) kolkt van woede over wat hem als kind is overkomen. Emmanuel (Swann Arlaud) is het kwetsbaarst en het meest getekend door zijn trauma.

De drie mannen vinden elkaar bij de actiegroep La Parole Libérée, die in Frankrijk het debat over seksueel misbruik in de kerk aanzwengelde. Ozons film is niet alleen een film over het zwijgen en wegkijken van de katholieke kerk, maar ook haast een snelcursus maatschappelijk en politiek activisme.

In dat opzicht lijkt de film van Ozon op 120 BPM; de voortreffelijke film van Robin Campillo uit 2017 over een groep radicale activisten tegen aids, die in Nederland te weinig is gezien. „Dat is een film waar ik enorm van houd”, vertelt François Ozon in februari op het internationaal filmfestival van Berlijn, waar Grâce à Dieu de Zilveren Beer won. „120 BPM was niet zozeer een directe inspiratiebron, maar de film stelde me wel gerust. Campillo toonde aan dat het mogelijk is om lange discussies in een film te laten zien, zonder dat de kijker zich per se hoeft te gaan vervelen en afhaakt.

„Ik heb zelfs de cameravrouw van 120 BPM, Jeanne Lapoirie, gebeld om te vragen hoe ze die lange groepsdiscussies heeft gefilmd. Dat bleek met twee camera’s tegelijk te zijn. Ik heb vervolgens hetzelfde systeem gebruikt. Als je met twee of drie camera’s tegelijk werkt, geef je de acteurs de mogelijkheid om lange scènes aan één stuk te spelen. Dat heeft me enorm geholpen.”

Ozon wil met zijn film niet in de eerste plaats de katholieke kerk in de beklaagdenbank zetten, zegt hij. „De film gaat over de slachtoffers en wat het voor hen betekent om eindelijk de stilte te doorbreken en hun stem te vinden. Het misbruik is eigenlijk vooral een aanleiding om daarnaar te kijken. Ik laat ook zien wat er gebeurt als een groep heel verschillende mensen zich voor een bepaald doel verenigt. Dat zijn mensen die uiteraard niet overal hetzelfde over denken. Dat is gewoon hoe zulke processen nu eenmaal gaan. Je ziet dat nu ook bij de beweging van de gele hesjes. Aanvankelijk is er overeenstemming, maar al snel komen de verschillen aan het licht, vooral over de manier waarop de strijd moet worden gevoerd.

„Wantoestanden rond seksueel misbruik kunnen zich in elke institutie voordoen. Dat kan ook op een school zijn of bij een sportvereniging. Vergeet ook het gezin niet. Het overgrote deel van het kindermisbruik speelt zich af in gezinnen. Ik richt me helemaal op het perspectief van de slachtoffers. Maar daarbij is natuurlijk onvermijdelijk dat ik ook moet laten zien hoe de kerk heeft gefunctioneerd, ook al heeft dat niet mijn eerste belangstelling.”

„De katholieke kerk verkeert momenteel in een gewetenscrisis. De kerk heeft zowel de omvang als de ernst van de plaag van seksueel misbruik lang onderschat. Tot voor kort zag de kerk pedofilie simpelweg als een van de zonden, zo ongeveer van dezelfde orde van grootte als overspel of homoseksualiteit. Maar kindermisbruik is uiteraard veel ernstiger. Dat is een echte misdaad.”

Waarom koos u voor de ongebruikelijke structuur van wisselende hoofdpersonen?

„Dat leek me een interessant vorm-experiment. Hitchcock heeft dat natuurlijk al eerder gedaan. Hij liet zijn hoofdpersoon in Psycho na twintig minuten verdwijnen. Vooraf was er twijfel bij producenten: zou het niet erg frustrerend zijn voor de toeschouwer, als er na twintig minuten ineens een nieuw hoofdpersonage in beeld komt? Daar kleven risico’s aan. Maar gezien de kwaliteiten van de acteurs die ik tot mijn beschikking had, geloof ik dat we het risico konden nemen.”

Uw acteurs hadden vooraf geen contact met de mensen op wie hun personages zijn gebaseerd. Wilde u dat niet?

„Pas bij de eerste vertoning van de film in Parijs hebben de acteurs de echte mensen ontmoet. Ik heb zelf wel veel met de mensen gesproken voordat ik het scenario begon te schrijven. De acteurs hadden geen behoefte om hen vooraf te ontmoeten. Daar was ik het mee eens. De acteurs hebben daardoor meer vrijheid om hun personages naar eigen inzicht te spelen.”

Lees hier de recensie van ‘Grâce à Dieu’

Heeft u het scenario vooraf aan advocaten voorgelegd, zodat u juridisch niet in de problemen zou komen met de kerk?

„Ja. Elke zin in het scenario die Barbarin en Preynat uitspreken is letterlijk afkomstig uit openbare bronnen. We hebben daar geen woord aan veranderd.”

U maakt elk jaar een nieuwe film. Hoe krijgt u het voor elkaar om zo snel te werken?

„Ik ben nieuwsgierig en ik vind het heerlijk om verhalen te vertellen. Dat geeft me steeds weer voldoende kracht om films te maken. Ik heb het gevoel dat ik meer lééf als ik aan het werk ben dan wanneer ik niet werk. Ik heb voordat ik begin veel tijd nodig om na te denken, maar als ik eenmaal in mijn hoofd klaar ben voor een film kan ik snel werken.”

Bent u een workaholic?

„Nee. Dat geloof ik niet. Ik kan ongelooflijk lui zijn. Daarom werk ik zo graag aan een film. Dan krijg ik de kans niet om lui te zijn.”