Van Goghs komen gratis terug

Reparatieregels Aan het VK uitgeleende kostbare schilderijen dreigen bij No Deal-Brexit in een juridische schemerzone te raken.

Tate toont voor het eerst werk van Van Gogh dat een nieuwe kijk geeft op diens relatie met het Verenigd Koninkrijk.
Tate toont voor het eerst werk van Van Gogh dat een nieuwe kijk geeft op diens relatie met het Verenigd Koninkrijk. Foto Guy Bell/HH

Meer dan twintig bezoekers drommen achter een koordje om zo goed mogelijk te bekijken hoe Vincent van Gogh in 1889 Wandelpad in de tuin van de inrichting schilderde. Ze maken foto’s van het informatiebordje met hun smartphones. Een man richt een toeter van een spiegelreflexcamera op het schilderij. Het is een doordeweekse dag in de openingsweek van Van Gogh and Britain in het Tate Britain.

De tentoonstelling vertelt hoe Van Gogh beïnvloed werd door zijn Engelse jaren, als kunsthandelaar in opleiding, leraar en predikant in Kent. Van Gogh raakte bij the National Gallery onder de indruk van Het Laantje van Middelharnis in 1689 geschilderd door Meindert Hobbema. De landweggetjes en bomenrijen komen later terug in zijn eigen werk. Tegelijkertijd wordt duidelijk gemaakt hoe Britse schilders, zoals Francis Bacon, zich lieten inspireren door de Nederlander.

Lees ook: Ook deze Duitse farmaceut heeft Brexit-problemen

Wereldberoemde schilder

Meesterwerken als de zonnebloemen, sterrenhemels, zelfportretten en knotwilgen zijn allen aanwezig. Doorgaans zijn die alleen op het vasteland te zien, onder meer in het Musée d’Orsay, het Kröller-Müller en het Van Gogh Museum Amsterdam. Lyrische recensies in de kranten. Die combinatie trekt een mensenmassa. De airconditioning blaast driftig, maar tevergeefs.

Voordat de tentoonstelling vorige week openging, kwam de Britse televisiejournalist Jon Snow, even ervaren als activistisch, met een leuk nieuwtje. De musea in de EU waren zo onzeker over de Brexit dat uiteindelijk de Nederlandse regering besloot schilderijen met de diplomatieke post naar Londen te versturen. Ook de terugweg, als de tentoonstelling op 11 augustus afloopt, zou op deze manier beschermd zijn. Het probleem: de schilderijen gaan voor de Brexit heen en, wellicht, na het uittreden terug. De musea vreesden invoerheffingen te moeten betalen op hun eigendom, zei Snow.

De truc om de zending schilderijen te beschermen, geregeld in het Weens Verdrag inzake diplomatiek verkeer, lijkt een prachtig voorbeeld van het Nederlandse Brexit-pragmatisme waar Britten de afgelopen jaren van zijn gaan houden. De voortvarende aanpak van de Rotterdamse haven, de douane en de oneliners van premier Rutte, die als een echte Dutch uncle de Britse politiek de waarheid vertelt, vallen al langer in de smaak.

Een probleem: het klopt niet. „Het is een schitterend verhaal, maar helaas niet waar”, zegt een woordvoerder van de Nederlandse ambassade in Londen. Het is volgens hem wel zo dat de musea zich ongerust maakten. Diplomaten van Buitenlandse Zaken, douane-experts van Financiën en het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap werden geraadpleegd om te kijken wat mogelijk was. Maar bescherming is nooit verleend.

Lees ook: Wandelgids laat Londen zien door de ogen van Van Gogh

Exportvergunning in schemerzone

Mogelijke invoerheffingen waren ook niet het probleem. Uit de database van tarieven die de Europese Unie rekent op goederen die de interne markt op stromen, blijkt dat de EU een nultarief hanteert voor meesterwerken uit derde landen.

Wat was dan wel het probleem dat voor ongerustheid zorgde? Vergunningen en een mogelijke btw-heffing.

Als musea hun werken uitlenen aan een instelling buiten de EU, vragen ze een culturele exportvergunning voor tijdelijke uitvoer aan. Dat stelt ze in staat een Rembrandt of Mondriaan uit te lenen aan de Verenigde Staten of Rusland en eenvoudig terug te halen. Zonder zo’n vergunning moet er btw afgedragen worden.

Tate toont voor het eerst werk van Van Gogh dat een nieuwe kijk geeft op diens relatie met het Verenigd Koninkrijk.

Foto Guy Bell/HH

De Van Goghs die naar Londen gingen, vallen in een schemerzone. Op moment van vertrek, verlieten ze de EU niet. Er kon dus geen uitvoervergunning aangevraagd worden. Maar als de werken in augustus terugkeren, komen ze in geval van een No Deal-Brexit wel aan vanuit een ‘derde land’. De zorg van musea was: zonder uitvoervergunning, geen eenvoudige thuiskomst. Btw afdragen over tientallen Van Goghs is prijzig. „We wilden dat de tentoonstelling in Londen doorging”, zegt een woordvoerder van het Kröller-Müller. „Maar er was onzekerheid.”

Brussel bood uitkomst. Op 11 maart kwam de Europese Commissie met een document over hoe douanediensten om moeten gaan met een No Deal-Brexit. Daaruit bleek dat goederen die aantoonbaar slechts tijdelijk in het VK verbleven, zonder heffing naar de EU terug kunnen. Dat document stelde de musea gerust: ze hebben de papieren op orde en kunnen de route die de schilderijen hebben afgelegd makkelijk bewijzen. Als gevolg kon de tentoonstelling in het Tate Britain doorgaan. Duizenden bezoekers zullen de komende maanden de boodschap van wederzijdse Europese kruisbestuiving aanhoren.

Correctie (2 april): In een eerdere versie van dit artikel stond dat Van Gogh leefde in het Londen van Dickens. De Nederlandse schilder kwam in 1873 naar Londen, drie jaar nadat de Britse schrijver was overleden.