Opinie

Dat ‘anderen ook niks willen’ met klimaat is een mythe

Veel mensen maken zich zorgen over het klimaat, maar geloven dat anderen alleen aan zichzelf denken. Petra Jonkers in de Gedragscolumn over de psychologie van vliegschaamte en milieu-altruïsme.

Het is lente en de tijd is rijp voor advertenties van reisorganisaties; de weekendkrant van NRC staat er vol mee. Niet bepaald met touringcarreisjes, maar met reizen voor mensen met (veel) geld. Die kunnen zich ook gemakkelijk CO2-compensatie veroorloven en je zou denken dat reisorganisaties daar in tijden van klimaatzorgen en -marsen op inspelen: bij ons koopt u uw vliegschaamte af met gegarandeerde en volledige CO2-compensatie. All inclusive.

Niks daarvan: de trigger in de advertenties is exclusiviteit; en dan mag je je wat vluchten permitteren. Een ‘once in a lifetime experience’ om precies te zijn - én persoonlijke ontwikkeling, met een klein groepje reisgenoten voor het soms astronomische bedrag van een paar duizend euro per dag.

Vergelijken

Door de nadruk op exclusiviteit spelen de advertenties in op de buitengewone gevoeligheid van mensen voor sociale vergelijking en de status die ze daaraan ontlenen. We vergelijken onszelf doorlopend met anderen. Dat verklaart volgens het Psychologie Magazine van deze maand trouwens ook de populariteit van het televisieprogramma De Luizenmoeder: de situaties waarin de hoofdpersonen belanden zijn behoorlijk herkenbaar, alleen wij zouden het net wat beter aanpakken. En dat geeft ons een goed gevoel: we kijken graag naar mensen die het net iets slechter hebben.

Tegelijkertijd ervaren burgers in de buurt van Schiphol voortdurende overlast van diezelfde vakantievluchten. Jarenlang ging het nog wel, maar het loopt nu de spuigaten uit. Een enkeling neemt zijn verlies en vertrekt. Maar de meeste bewoners die de verslaggever sprak, relativeren hun situatie door die te vergelijken met de situatie van anderen. Ze kunnen elkaar in de tuin niet meer verstaan, maar een eindje verderop is het nog veel slechter: het lijkt het lot van wie geen kant op kan.

Toch willen de omwonenden dolgraag minder vluchten; een ticket van 30 euro naar Barcelona vinden ze bovendien veel te goedkoop. En dan nog te bedenken dat Barcelona evenzeer zucht onder het toerisme als de omwonenden van Schiphol. Maar ja, zegt een buurtbewoner, hij vliegt zelf ook: “Iedereen doet en wil het”.

Vuistregels

Sociaal psycholoog De Lange publiceerde recent een artikel met hindernissen en oplossingen voor klimaatbeleid. De grootste hindernissen voor klimaatbeleid zijn volgens hem psychologisch van aard: wantrouwen, rivaliteit en onduidelijkheid over eerlijkheid. Veel mensen maken zich zorgen over klimaat en overlast, maar geloven dat anderen vooral aan zichzelf denken.

Ten onrechte, maar die mythe werkt wel apathie in de hand. Het is de onzekerheid over wat anderen doen en willen, die het denken volgens mythes en vuistregels versterkt. Ook is het problematisch dat veel klimaateffecten pas op lange termijn optreden en dat, schrijft De Lange, bij belangenconflicten tussen groepen vaak de minst coöperatieve leden de onderhandelingen bepalen.

Gortdroge

Gelukkig beginnen oplossingen zich aan te dienen. De gortdroge zomers brengen cynisch genoeg de langetermijngevolgen van klimaatverandering ineens behoorlijk dichtbij. En de meest effectieve spelers in publiciteitscampagnes, kwetsbare kinderen, zijn met hun klimaatmarsen zelf in actie gekomen. Zij versterken ook het belang van aandacht voor langetermijnkosten boven kortetermijnlusten.

Cruciaal is nog het doorbreken van de mythe dat anderen ‘ook niks willen’. Politieke leiders hebben volgens De Lange een rol om die mythe te doorbreken, door te wijzen op de lokale en tastbare gevolgen van klimaatverandering (droogte, overstromingen) en met hun toekomstvisie te wedijveren om de meest prosociale of altruïstische reputatie.

Ook dat werkt statusverhogend, en daar zijn ze hoe dan ook gevoelig voor. Burgers kunnen politici onder druk zetten om zich zorgen te maken over hun klimaatreputatie. Dat zou volgens De Lange wel eens beter kunnen werken dan te onderhandelen over zeer tegengestelde belangen.

Intussen kunnen reisorganisaties alvast royale CO2-compensatie als default opnemen in de reissom van hun meest exclusieve reizen; noblesse oblige. Hun klanten kunnen en willen dat waarschijnlijk best betalen. Écht super exclusief reis je natuurlijk zonder te vliegen.

Petra Jonkers is politicoloog en rechtssocioloog. Eerder publiceerde zij over gedrag en kwaliteit van regelgeving. De gedragscolumn verschijnt regelmatig en wordt geschreven door sociale wetenschappers.

Reageren

Reageren op dit artikel kan alleen met een abonnement. Heeft u al een abonnement, log dan hieronder in.