‘Ik ben bang mijn eigen mening te uiten’

Lezersreacties Neemt antisemitisme toe, vroeg NRC aan lezers. Ja, zegt een ruime meerderheid van de Joodse lezers. „Antisemitisme wordt weer salonfähig.”

Joden en moslims lopen van de synagoge bij het Jonas Daniël Meijerplein naar de moskee Al Kabir op de Weesperzijde en leggen op beide plekken bloemen neer.
Joden en moslims lopen van de synagoge bij het Jonas Daniël Meijerplein naar de moskee Al Kabir op de Weesperzijde en leggen op beide plekken bloemen neer. Foto Bart Maat/ANP

Tijdens zijn lunchpauze ging Jonathan Reuveny met collega’s een rondje lopen. Het was 12 december 2017, en vlak bij zijn kantoor in het centrum van Den Haag werd een pro-Palestina-demonstratie gehouden. Geen van zijn collega’s verstonden de Arabische leuzen die klonken. Reuveny wel. „Ze riepen: ‘Joden, herinner jullie Khaybar, het leger van Mohammed komt terug’: een oproep tot het afslachten van Joden.”

Reuveny (36), een Joodse man uit Amstelveen, voelde zich geïntimideerd. Terug op kantoor deed hij online aangifte, maar tot actie van de politie kwam het niet. Hij maakt zich zorgen, schrijft hij: „Antisemitisme wordt weer salonfähig.”

Joodse EU-burgers voelen zich steeds onveiliger, bleek in december uit een grootschalig onderzoek in twaalf lidstaten. Antisemitisme lijkt toe te nemen, duikt als een ‘veelkoppig monster’ steeds vaker op. Online of op straat. Expliciet of juist subtiel.

Dat illustreren ook de reacties op een vragenformulier dat NRC online verspreidde. Merkt u dat het antisemitisme toeneemt, wilde NRC van lezers weten. En op welke manier uit zich die toenemende haat?

Veel deelnemers willen wegens de gevoeligheid van het onderwerp alleen met hun voornaam in de krant, hun volledige naam is bij NRC bekend.

Antisemitisme neemt toe

Bijna 800 mensen reageerden op de oproep, van wie 163 aangaven Joods te zijn. Van die laatste groep merkt een ruime meerderheid (70 procent) dat antisemitisme toeneemt. Zelfs als ze het niet zelf merken, geeft 84 procent van de Joodse deelnemers aan zich zorgen te maken over groeiend antisemitisme. Onder de grotere groep niet-Joodse deelnemers (609) ligt dat anders. Daarvan zegt 40 procent dat antisemitisme toeneemt.

Voor sommige Joden maken sociale media haat zichtbaarder. Meerdere mensen beschrijven hun ongemak met complottheorieën die online voorbijkomen en waarin Joden niet zelden subtiel of minder subtiel genoemd worden. „Als je de reacties leest onder elk onlinebericht dat iets met het jodendom te maken heeft, zie je de vloedgolf aan mensen die jodenhaat spuwen”, schrijft de Amsterdamse Rebecca (29). Een kettinkje met een davidster draagt ze niet meer. „Ik maak me zorgen omdat ik me niet onveilig wil voelen, en omdat ik bang ben mijn eigen mening te uiten.”

Ook in het dagelijks leven dringt antisemitisme zich op. De Amstelveense Rivka Hellendall herinnert zich „een van de ergste voorbeelden”, twee jaar geleden in een café in Amsterdam. Ze ving een gesprek op over advocaat Bram Moszkowicz, dat werd afgesloten met een oproep hem naar Israël te deporteren. Hellendall: „Toen ik heel voorzichtig opmerkte dat ik dat niet waardeerde en dat ik zelf Joods ben, werd ik ten overstaan van het hele café door de twee vrouwen afgebrand, want hoe zou ik daar iets over mogen zeggen? Dat ik gebruikmaakte van mijn vrijheid van meningsuitging ontging hen schijnbaar volledig. Niemand viel me bij. Ik ben opgestaan en met tranen in mijn ogen weggegaan.”

Hatelijkheden

Kritiek op het beleid van de staat Israël, zo ervaren veel Joden, mondt eenvoudig uit in hatelijkheden over Joden in het algemeen. „Onder het mom van kritiek op Israël worden de ergste dingen gezegd. Mensen blijken zich ook vrijer te voelen om los van kritiek op Israël antisemitische dingen te zeggen of acties te ondernemen”, schrijft Reuveny. David Suurland, docent politieke theorie, ziet vooral bij „mensen uit islamitische culturen” een neiging antizionisme en antisemitisme te vermengen. „Men pretendeert het te hebben over Israël en ‘zionisten’ maar heeft het in feite over Joden. ‘Zionisten’ beheersen de media, de banken, het geld, de politiek: alles wat fout gaat in de wereld komt door zionisten.”

Zichtbare maatregelen zijn voor Joden een voortdurende confrontatie met een wereld waarin hun veiligheid niet vanzelfsprekend is. „Ik moet wekelijks langs gewapende beveiliging om naar de sjoel [synagoge] te gaan”, schrijft Marleen (29). „En ik weet dat die beveiliging daar niet voor niks staat.”

De school van de kinderen van de Mirjam (38, Amstelveen) wordt beveiligd. Ze schrijft: „Geen idee of daar dreiging is. Wordt het erger of was dit altijd zo?” Ook bij de bruiloft van Ron (38), was er beveiliging aanwezig. „Die beelden van gewapende marechaussee bij onze synagoge, toen ik trouwde, blijven me bij.”

Meerdere mensen schrijven over zichtbare tekens waartegen niet wordt opgetreden. Ze vallen sommigen niet eens meer op, maar steken wel degelijk: swastika’s op bushokjes, spreekkoren in het voetbalstadion. „Het ‘Joden, Joden’-gebrul bij wedstrijden van Ajax gaat al decennialang ongestraft door. Onbegrijpelijk”, vindt Bob Polak (72, Bergen).

Subtiel antisemitisme

Ook subtiel antisemitisme zorgt voor ongemak. „In een gesprek werd er voetstoots van uitgegaan dat ik Joods was en werd vervolgens over Joden in zijn algemeenheid gesproken: dat ze altijd praten over de oorlog of dat ze in Israël een apartheidsstaat hebben opgericht”, schrijft de Amsterdamse Anita Frank. Ze voelt zich kwetsbaar, schrijft ze: „We zijn geen onderdeel van een Joodse gemeente, hebben wel Joodse vrienden maar voelen ons soms eenzaam in deze zorgen.” En Danielle uit Amsterdam schrijft: „Ik ben op mijn hoede, vertel alleen indien ‘nodig’ dat ik Joods ben.”

Niet-Joden beschrijven hun ongemak met zichtbaar antisemitische uitingen. Albert Koeman uit Rijswijk ziet op Facebook „opmerkingen van mensen van wie je het niet verwacht: ‘Die grote neuzen… etc’.” Marc-Jan Trapman uit Enschede vindt het „absurd dat het protesteren tegen die absurde carnavalswagen in Aalst werd overgelaten aan Joodse instanties. De rest lijkt weg te kijken.”

Toch zijn er numeriek meer niet-Joodse deelnemers die vraagtekens zetten bij het toenemend antisemitisme. Is het wel echt zo erg, vragen zij zich af. Wordt het niet te veel opgeklopt door de media? Is het geen manier om „critici van Israël monddood te maken”? Ik merk dat de afkeer tegen de staat Israël toeneemt, ook bij mijzelf”, schrijft de Amsterdamse Jan Hijkoop (61). „En dat is iets heel anders dan haat tegen Joden.”