Baudet noopt niet tot grootse strijd – maar tot Hollandse bescheidenheid

Deze week: zoeken en tasten naar een slimme respons op Baudet.

Ofwel: noopt deze tijd tot grootse tweestrijd over botsende wereldbeelden – of juist niet?

Zoveel nieuwsgierigheid, zo weinig feiten: heel Den Haag speculeerde deze week over de aanstaande politieke rol van Baudet en de nieuwe gezichten die hem zullen vergezellen.

In de coalitie, de oppositie, de bureaucratie: mensen moesten het erover hebben.

Het gilde kan de indringers niet meer buitensluiten, dus wil het gilde weten: en wat volgt nu?

De reactie van Forum was even kenmerkend als ongrijpbaar: de partij verlegde de politiek naar een wereld buiten de Haagse vergaderzalen en overlegcircuits.

Een scholierenmeldpunt (‘stuur je filmpjes in’) tegen indoctrinatie van linkse leraren.

Forum voor Provocatie.

Het past bij de culturele agenda die Baudet al jaren voor ogen staat: de aanval op de ‘linkse infiltratie’ in de instituties, zoals het onderwijs.

Natuurlijk stonden bewindslieden en Kamerleden van bijna alle partijen woensdag op hun achterste benen. En natuurlijk doorzag het halve land dat Baudet zelf uitstekend illustreert dat de effectiviteit van die eventuele indoctrinatie nogal beperkt is.

Maar het punt was dat Forum opnieuw een manier vond om zo’n beetje iedereen in Den Haag over Forum te laten praten.

En de politieke vergissing die erin verscholen zat, werd tijdens Rutte I, de gedoogcoalitie met Wilders (2010-2012), vele malen verwoord door één man: Rutte.

Telkens laakte hij dat partijen zich door de PVV lieten provoceren. Ze moesten, zei de VVD-voorman, juist niet reageren op elk „stuk rood vlees” dat Wilders in de arena gooide: zo gaven ze voortdurend aandacht aan standpunten die ze verwierpen.

Kleine ironie: vrijdag noemde Rutte het meldpunt zelf „bizar”, en eerder deze week sprak een partijgenoot, VVD-Kamerlid Heerema, van een „walgelijk” initiatief.

Lessen trekken uit het verleden: politici hebben het er graag over – maar zelf slagen ze er zelden in.

Zo zagen we hoe een onwennig Den Haag aan een nieuw tijdperkje begon. In de coalitietop kwamen ze maandag en dinsdag pas toe aan aftastende gesprekken over de doorbraak van Forum. Vorige week donderdag en vrijdag was Rutte in Brussel, vandaar.

De paniek, die een week eerder opflikkerde, was verdwenen. Relativering won het van opwinding.

Zo schetste een coalitiebron dat je de winst van Forum ook kon zien als resultaat van de neergang van PVV en SP, de flankpartijen die sinds 2006 het midden bedreigden. Een verschuiving binnen het populistische electoraat.

Het was een versimpeling – ook CDA en VVD verloren van Forum – maar er zat wel degelijk iets in.

Ipsos stuurde me onderliggende data van de exitpoll op verkiezingsdag, en die zijn inderdaad vooral verontrustend voor PVV en SP.

Van alle partijen hield Wilders vorige week de minste kiezers uit 2017 vast (slechts 28 procent): ruim 40 procent kwam niet opdagen, en een kwart van zijn kiezers uit 2017 stapte over naar Baudet.

Sjoerd van Heck van Ipsos bevestigde wat niet-herkozen PVV-politici vrijdag ook in NRC vertelden: Wilders lijkt uitgespeeld – of hij moet zich aanbieden als Baudets schoenenpoetser.

Je kunt je nog voorstellen, zei Van Heck, dat VVD-kiezers die naar Forum overstapten een signaal afgaven: dat de VVD naar rechts moet.

„Maar Wilders is het inhoudelijk amper oneens met FvD”, zei Van Heck. Dus dit leek hem een definitieve overstap. „Een structurele keuze – omdat de PVV te weinig voor elkaar krijgt.”

In de SP-cijfers zit, zag ik, een vergelijkbare trend. Ook die partij hield gevaarlijk weinig kiezers uit 2017 vast (dertig procent), en verloor 7 procent van zijn toenmalige kiezers aan Baudet; voor een linkse partij ontluisterend.

Opvallend in de data is ook dat PvdA- en GroenLinks-kiezers in meerderheid niet tegen het kabinet stemden. Het gold voor 55 procent van PvdA’ers en 69 procent GroenLinksers, ergo: het verschil tussen Rutte III en linkse kiezers is veel kleiner dan het verschil van het kabinet met Forum-kiezers.

Toch gaat de coalitie de komende weken omzichtig opereren, ook omdat er geen helder zicht is op de verhoudingen in de nieuwe senaat, die eind mei door Statenleden wordt gekozen.

De ironie is ook hier niet gering: dezelfde provinciale politici waar in de campagne niemand om gaf, beslissen straks over de coalitie.

En het wordt een nagelbijter. De exitpoll op verkiezingsdag suggereerde dat de coalitie 31 zetels zou halen, waardoor Rutte III in theorie met drie partijen afzonderlijk – Forum, GroenLinks, PvdA – een meerderheid in de senaat kan realiseren.

Maar op basis van de definitieve uitslag valt de coalitie terug naar dertig senaatzetels, en moet er een onzekere operatie opgezet worden om via restzetels toch op 31 te komen.

Nogal belangrijk, omdat het kabinet op grote thema’s zoals klimaat en pensioenen anders afhankelijk kan worden van alleen GroenLinks. En aangezien de coalitie wetgeving straks zonder vooroverleg naar de senaat wil sturen, zit niemand op bedelen bij Klaver te wachten.

Op de linkerflank van de coalitie, bij CU en D66, groeit daarbij begrip voor het lastige parket waarin VVD en CDA verzeild dreigen te raken: een coalitie die met links zaken doet terwijl op rechts Forum profiteert.

Er komt bij dat Baudet zelf geen belangstelling lijkt te hebben voor het politiek isolement dat Wilders vermoedelijk de kop kost.

En dus hoor je nu al ideeën over strenger immigratiebeleid, nieuwe kerncentrales en verscherpte coalitiekritiek op sommige klimaatregelen.

Zo stuurden de Kamerleden Koerhuis (VVD) en Ronnes (CDA) vrijdagmiddag niet toevallig strenge Kamervragen in over kosten en complicaties van energie-neutrale woningen.

Het illustreert dat de coalitie veel minder gedragen over klimaat wil praten dan het afgelopen anderhalf jaar.

Bij dit alles blijft één bange vraag boven het Binnenhof hangen: luidt de les van Baudets succes niet dat de kiezer grote verhalen wil, en is zo’n grootse visie niet de enige manier om diens verhaal over de dreigende ondergang te pareren?

Nu is visie in een land van minderheden zelden meer dan een stapeltje standpunten: met dertien partijen in de Tweede Kamer is onze politiek domweg niet te versimpelen in een keuze tussen twee stromingen, twee wereldbeelden, twee denksystemen.

Maar het is ook zéér ongewenst: vrijdag publiceerde het SCP een relativerend onderzoek naar meningsverschillen in ons land. Zo zijn er nog steeds geruststellend weinig mensen (dertien procent) die anderen haten om hun opvattingen.

Maar één voetnoot, op pagina 47 van het rapport, laat zien dat uitgerekend Forum-kiezers hier afwijken: van de Forum-kiezers, aldus het SCP, haat dertig procent anderen om hun standpunten.

Kortom: open onder die omstandigheden de strijd over grote politieke verhalen en wereldbeelden, en je bevordert wat je wil vermijden: een beschaafd land wordt een hatend land.

Alle standpunten serieus nemen, alle deelnemers, praten over beleid in plaats van ideeën, traagheid tolereren – de boel bij elkaar houden: daar heeft dit land, zeker nu, meer aan dan aan een groots en meeslepend politiek tweegevecht.

En wie dit niet groots genoeg vindt, moet misschien nog eens nadenken over het VK, en alle schitterende visies op Brexit.

Correctie (30 maart 2019): In een eerdere versie van dit stuk was een verkeerde, oudere tekening van Ruben L. Oppenheimer afgebeeld. Die is vervangen door de juiste, die bij dit verhaal hoort.