Racen op het puin van de Zandvoortse historie

Badplaats Zandvoort Zandvoort krijg na 35 jaar de Formule 1 terug. Portret van een badplaats.

Het circuit van Zandvoort.
Het circuit van Zandvoort. Foto‘s Olivier Middendorp

Even was hij zijn horizon kwijt: de zee, de wolken en het zand. Decennia had hij onafgebroken naar de elementen getuurd, met een diepe blik onder zijn pet. Verzonken in gedachten, gestold in koper. Maar plotseling moest het allemaal anders, stedenbouwkundige experts wilden zijn plein verfraaien. Een kwart slag van zijn voetstuk gedraaid. Om de bewoners van de flat achter hem ook eens zijn gezicht te laten zien.

In de luwte van de winter kantelde De Oude Garnalenvisser even naar het dorp. Woede onder de bewoners, verontwaardiging over zo’n verkwanseling van Zandvoorts cultuurgoed. Ook verontwaardiging bij Kees Verkade, vermaard beeldhouwer, uit Zandvoort zelf. Wie durft de oude man van zijn plek te beroven?

Ze kregen snel hun gelijk, het beeld is weer op zijn plekje terug. Want neem geen loopje met de iconen van het dorp, het zijn de zekerheden van een plaats die zichzelf al zeker vier keer opnieuw heeft uitgevonden. Vissersdorp, mondaine badplaats voor de adel en zakenelite voor de Eerste Wereldoorlog, ontruimd en verwoest in de Tweede Wereldoorlog, met bunkers in de duinen, daarna hoogbouw in de wederopbouw en tot badplaats voor massavertier.

Beach for Amsterdam

‘Zandvoort: waar de Metropool de kust kust.’ ‘Beach for Amsterdam’, heet het in de conceptvisie van de gemeente over de toekomst van de badplaats. De bewoners mogen de komende weken hun zegje doen. Dorp van trots, maar doorgaans weinig behoefte aan vergezichten. „Lullen en ook poetsen, het liefst vandaag”, zegt een bureau dat de kernwaarden van Nederlandse badplaatsen heeft onderzocht. Dromen en ambities genoeg, maar het hier en nu bepalen vaak de horizon. „Zandvoort vaart wel bij het meedeinen op de wensen en grillen van de massa.”

Die ‘gril’ is nu een sportief miljoenenfestijn: een nieuwe grand prix in de Formule 1. Sinds de opmars van Max Verstappen is Zandvoort er druk mee. Deze zondag moet het circuit tot zaken komen met de organisatie: dan geldt de formele deadline in de onderhandelingen met Formula One Management in Londen.

Het circuit bepaalt de identiteit van het dorp, net zo belangrijk als de zee en het strand. Meer dan dertig grands prix zijn er verreden, de laatste in 1985 met Niki Lauda als winnaar. Het circuit maakt Zandvoort apart, geeft de plaats internationale statuur, beamen de meeste Zandvoorters. „Zonnebrand en motorolie, een perfecte combinatie”, ronkt de gemeente in een bidbook.

Vier miljoen euro

Als voorschot op de gehoopte race, vanaf 2020, heeft de gemeenteraad vier miljoen euro uitgetrokken, vooral voor bereikbaarheid. Unaniem. Ook GroenLinks in Zandvoort is onder voorwaarden voor. „Wij vinden dat je het algemeen belang van het dorp moet meewegen. Het geeft banen voor een dorp dat een economische stimulans heel hard kan gebruiken”, zegt raadslid Karim El Gebaly.

Hij kent de weerzin van zijn geestverwanten in Haarlem, Bloemendaal en in de provincie. Voor geharde tegenstanders is de race de hoogmis van de fossiele brandstof: duur, vies en luidruchtig. Zandvoort, Tata Steel en Schiphol – ze vormen de Bermuda-driehoek van vervuiling, heet het in die kringen. ‘Genoeg is genoeg!’, zegt het platform Rust Bij De Kust. Het bundelt het verzet tegen de komst van Formule 1. Wel vanuit Haarlem.

El Gebaly, zoon van Egyptische vader en Nederlandse moeder, weet dat het circuit een „breed draagvlak” heeft in het dorp. „Wij zijn opgegroeid met het circuit, we horen het geluid niet meer. De wind komt meestal uit zee, Haarlem en Bloemendaal hebben er meer last van.”

En de hybridetechologie van de Formule 1 is schoner dan vroeger, produceert ook minder lawaai. Tot wrevel van de echte petrol heads bij races. Voor El Gebaly is er straks „veel te winnen voor het circuit”. Aanpak bij de grand prix: auto’s weren, CO2-reductie, hergebruik van materiaal en duurzaamheidsprojecten. Minder races de rest van het jaar. Om de overlast van de omgeving te dempen.

Een gril wil hij het niet noemen, de Zandvoortse burgemeester Niek Meijer. Nee, de grand prix geeft „een enorme impuls in ons DNA”, zegt hij opgetogen. Een kwaliteitsslag van jewelste voor het dorp. „We vinden het stoer om een wereldevenement te hosten. Dat hoort bij ons.”

Het circuit, zegt Meijer, wil de grand prix „aanvliegen” als een meerdaags festival, in combinatie met het strand.

Mede-eigenaar Bernhard van Oranje wil de identiteit van zijn baan verbreden met een hotel en een complex voor evenementen en beurzen. Leisure en sport, daar ligt de toekomst van de racebaan, verklapt Meijer. Geen problemen met bestemmingsplannen.

Op de nieuwjaarsreceptie stak de burgemeester in Formule 1-outfit, inclusief helm. Op een receptie voor de bevolking, dat kon best, vond hij. „De mensen hier geven het circuit de ruimte. Als er maar balans is.”

Lees ook het twistgesprek tussen Jan Lammers en Zita Pels: Moet Max Verstappen wel/niet naar Zandvoort?

Trots laat hij een poster zien van de oude grand prix van Zandvoort. Jaarlijks is er nog de Historische Grand Prix, met in het dorp een defilé van oldtimers die meer herrie veroorzaken dan Hamilton, Vettel en Verstappen bij elkaar. „De herbeleving is waanzinnig. Dat had ik volstrekt onderschat. ‘Mooi burgemeester, het is net als vroeger’, zeggen ze.”

De beoogde periode, met drie grands prix, is genoeg, zegt de burgemeester. Dan is het gedachtengoed weer ververst, denkt hij. De laatste race was in 1985. Wie weet dat nog?

De droom mag wat kosten. Afgelopen dinsdag trok de gemeenteraad maximaal vier miljoen euro uit voor vier jaar uit. Anders dan het kabinet dat er geen geld in wil stoppen.

De investeringen komen niet voor rekening van de Zandvoortse bevolking, bezweert het college. Er was al zes miljoen gereserveerd voor een ‘strategische agenda’. Daarvan wordt nu een deel voor de grand prix gebruikt .

De belasting voor toeristen gaat omhoog (0,75 euro per toerist per nacht), net als voor mensen met een tweede huis in Zandvoort wordt opgetrokken. Het geld is bestemd voor een betere bereikbaarheid: een tweede aanvoerroute van de Boulevard naar het circuit, ter hoogte van Bernie’s Beachclub, ook van de prins. En voor de organisatie van evenementen.

„De laatste tien jaar hebben we hard gewerkt aan de verbinding van het circuit met het dorp”, zegt Meijer. Die verbinding was soms ver te zoeken. De politiek wilde begin jaren tachtig de baan sluiten. Maar de bevolking protesteerde, de partijen die voor sluiting waren leden een pijnlijk verlies bij de verkiezingen.

Burgemeester Meijer is aan een nieuwe uitdaging toe, zegt hij in het raadhuis, dat stamt uit het begin van vorige eeuw. Op zijn kamer hangt een eigentijds schilderij met vrolijke strandmeisjes, gedecoreerd met flesdoppen en ander afval. Op de verwarming ook een handdoek uit de tijd van badhuizen uit de vorige eeuw. Van de tijd dat Amsterdamse ‘bleekneusjes’ in Zandvoortse kindertehuizen op krachten kwamen en onderwijs kregen. „De veerkracht van dit dorp is enorm. Toen er in december een handgranaat bij een woning was gevonden, was er geen paniek.”

Allegaartje van stijlen

Het is niet het mooiste dorp van de wereld, erkent iedereen. Een allegaartje van stijlen, flats die bijna haaks naar het strand steken, wit-verweerde familiepensions, keurige herenhuizen, protserige bungalows.

Litteken van de oorlog. De Duitsers sloopten voor hun Atlantikwall alles tot op een paar honderd meter van de kust: hotels, pensions, zomerhuizen. Weggevaagd zijn ook het Kurhaus en de statige huizen. Plotsklaps was het gebeurd met de grandeur uit de tijd van keizerin Sissi, die in 1884 met haar gevolg in het vroegere Hotel Kaufmann verbleef.

Met het puin van de gesloopte panden werd later het circuit aangelegd. De Tarzanbocht rust op de brokstukken van de historie.

Ook een ander litteken uit die jaren schrijnt in Zandvoort. Bijna nergens zoveel steun voor de NSB in de oorlog als in Zandvoort. Een van de eerste plaatsen die Judenrein was (vrij van joden). Er is niet één verklaring voor. Zandvoort bloeide op door joodse investeerders en bankiers die eind negentiende eeuw een treinverbinding lieten aanleggen met Haarlem, en de chique hotels bouwden.

Zandvoort was ook pro-Duits. Duitse dienstmeisjes in de hotels trouwden met Zandvoortse jongens. Pragmatisch dorp, zakelijk ook. Meewerken met de Duitse bezetter om te overleven. Nog altijd is Zandvoort de badplaats van de Duitsers, uit die andere metropool: Noordrijn-Westfalen.

Na de oorlog ontstond een nieuw dorp, volgens de architectuur van de wederopbouw: blokkendozen van vier lagen hoog. Met een hotel dat nog hoger reikte. Bouwens, icoon van functionalisme (nu Palace Hotel), beheerst de Boulevard. Die Boulevard werd enkele jaren geleden verkozen tot de lelijkste plek in Nederland.

Naast het hotel staat Holland Casino, een gokzaal van glas waarin vandaag het beeld van de Zonnebaadster weerspiegelt. Daarnaast doorsteekjes in het gras met een vermolmde boot op zijn kop.

Hij zegt het op zijn manier, de 63-jarige aannemer in café Koper aan het Kerkplein: „De verpaupering slaat hier op een verschrikkelijke manier toe. Het gemeentebestuur ligt alleen maar te bekvechten over het Watertorenplein.”

De affaire met de Nieuwe Watertoren heeft drie wethouders de kop gekost. Intriges, processen en impasse. De getogen Zandvoorter wil niet met zijn naam in de krant. Veel strijd met de gemeente gehad, zegt hij.

El Gebaly van GroenLinks is opgegroeid in een dorp van impasses. Over de Boulevard: „Ik ben 26 jaar en zo lang ik leef, zijn er plannen voor. Maar in die 26 jaar is er niet één uitgevoerd.”

Het is ook lastig, zegt burgemeester Meijer. De Boulevard is een stedelijk probleem dat op dorpsniveau opgelost moet worden. Met een kleine organisatie en politici die heel dicht tegen de bevolking zitten. „Het is een heel ondernemend dorp en daarmee per definitie eigenwijs. Een combinatie van trots en rauwheid.”

Verdeeld ook, acht partijen voor zeventien zetels. Bij de provinciale verkiezingen maakte Zandvoort een ruk naar rechts: een kwart van de stemmers koos Forum voor Democratie. Meijer: „Het is hier eb of vloed. Als er vloed is kun je maar beter even de inhoud loslaten om de emoties te reguleren.”

Zimmer frei

Een dorp in de winter met zeventienduizend zielen. In de zomer een middelgrote plaats met meer dan honderdduizend erbij. Dikke boterham in de zomerzon, schrale inkomsten bij regen en wind. Vele met een Zimmer frei, in een pension of gewoon aan huis. 5,3 miljoen dagjesmensen, ruim een miljoen overnachtingen, Duitsers voorop. Dat zijn de officiële statistieken van de toeristenbelasting. Maar waarschijnlijk zijn het er meer. Een grijze economie met een grillige conjunctuur van het weer. „Waar sta je soms voor het stoplicht voor en na een Porsche? In Zandvoort”, grappen ze zelf.

Toch is hij positief over zijn plaats, voormalig Formule 1-coureur en ras-Zandvoorter Jan Lammers. „We hebben jarenlang een puur economische aanpak gehad. Als er gebouwd werd, mocht het niets kosten. In de jaren zestig en zeventig werd er met de liniaal gebouwd. Het was het aanzien niet waard. De laatste jaren is er een frisse aanpak. Veel aandacht voor kwaliteit.” Dat verveloze herkent Lammers. „Ach, een zeeman heeft toch ook niet het opgeruimde gezicht van Gerard Joling.”

Lammers is er geboren, heeft er geracet en woont nog altijd vlak bij het circuit. Zijn beeltenis staat in de Walk of Fame in de Kerkstraat. Glimlach in een foto op een natuurstenen tegel (‘Jantje’). 22 plaatselijke beroemdheden sieren de drukste winkelstraat van Zandvoort: couturier Frans Molenaar, voetbalscheidsrechter Leo Horn, cabaretier Louis Davids. Lammers, informeel ambassadeur van het circuit: „We hebben fantastische strandpaviljoens. Met een internationale menukaart. Maar ja, op een regenachtige dinsdag moet je niet naar een badplaats gaan.”

Vandaag ook niet. Een echtpaar uit Kaiserslautern trotseert de slagregens op het strand. Mooi? „Ja, het eindeloze strand. De fietsroutes door de duinen. Macht richtig Spass.” Mantelmeeuwen proberen schel de branding te overschreeuwen. Stuifzand in het dorp, strandpaviljoens in aanbouw.

„De hoge gebouwen nemen we op de koop toe”, zegt het Duitse stel voordat het aan de erwtensoep gaat in restaurant de Zeerover.

De miljoenen tv-kijkers in de hele wereld krijgen straks, behalve de grand prix, ook de hoogbouw te zien, naast de mooie plaatjes van de branding, de bochten en de duinen. Graag, zegt Lana Lemmens van Zandvoort Marketing. „Wij hebben óók hotelbedden, ja! Klopt.”

Lees ook: Óf die race komt in Zandvoort, óf het blijft langer dromen

Zandvoort is geen Noordwijk met zijn chique hotels. Waarom per se een vijfsterrenhotel? Voor nieuwe grandeur? Lemmens: „Als de grand prix terugkomt, slaapt Max Verstappen misschien in Noordwijk. Ons DNA is dat we badplaats van de massa zijn. Wat we doen, moeten we goed doen.”

DNA, wie heeft het er hier niet over. Evenementen die het DNA versterken. Het circuit als onderdeel ervan. Het strand, het dorp en de natuur als DNA.

Ook Amsterdam zit in die streng. Veel mensen uit de ‘metropoolregio Amsterdam’ komen er. Zandvoort, Beach for Amsterdam, is de slogan van Zandvoort. In het dorp is de leus ‘Amsterdam Beach’ gebeiteld, foutje van een overijverige wethouder, tot ergernis van het dorp. Soms maakt de identiteit plaats voor een hoger doel, beaamt de burgemeester. Titel voor de nieuwe grand prix? „Wat dacht u van ‘Beach for Formule One’?”

Met de Formule 1 wil de plaats vaart in de vernieuwing zetten. Want er is niet alleen stilstand: Center Parcs steekt veertig miljoen in bungalows en een hotel, er zijn festivals en strandpaviljoens het hele jaar. En straks een opgeknapt circuit.

Ayrton Senna

Zestig jaar racehistorie ligt er in duinen van Zandvoort. Juan Manuel Fangio, Stirling Moss, Graham Hill, Jackie Stewart en Ayrton Senna. Arena van roem en risico. Gegrondvest op de idealen van burgemeester en visionair Henri van Alphen die Zandvoort al voor de oorlog internationale allure wilde bezorgen met een race. Met de Côte d’Azur als voorbeeld. Het moet de groenste grand prix ooit worden, hoopt de gemeente Zandvoort. Met een hard beleid tegen de overlast: geen combikaart voor de trein? Pech. Geen combikaart voor de bus? Pech. Parkeren in de Bollenstreek, ook in de buurt van Spaarnwoude. Met de pendelbus naar Zandvoort, bij voorkeur elektrisch. De footprint van de Formule 1 groener krijgen – dat wil de gemeente.

De ondernemer aan de Boulevard is sceptisch. „Ik ben niet zo hoteldebotel van die grand prix”, zegt hij. „Ik verdien het met de overkant, met het strand. Verstappen? Nou, misschien straks een extra paar cola-blikjes.”

Verderop zit De Oude Garnalenvisser. Met zijn blik naar de zee. Achter hem ligt Zandvoort, dorp van eb en vloed.