Hebben dieren last van het verzetten van de klok?

Durf te vragen Wekelijks zoekt de redactie wetenschap het antwoord op een veelgestelde vraag. Deze week: wat doet de zomertijd met dieren?

De klok gaat een uur vooruit dit weekend, en dus kunnen we weer lekker bakkeleien: willen we die zomertijd nog wel? Tijd om de discussie eens vanuit een ander punt in te steken: ondervinden dieren hinder van het verzetten van de klok?

Het ritme van dieren hangt nauw samen met één innerlijk uurwerk: de biologische klok. Die zorgt ervoor dat ze een ingebakken 24-uursritme hebben, gefinetuned door de afwisseling van licht en donker. Toch kan die menselijke zomertijd wel degelijk van invloed zijn op dieren, zegt de Wageningse ecoloog Kamiel Spoelstra van NIOO-KNAW. „Wij zijn op andere tijdstippen actief, en dat botst soms met dierlijke activiteiten.”

Doodgereden koala’s

Daarbij lijkt een overgang van winter- naar zomertijd gunstiger dan andersom. Uit Australisch onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat er in zomertijd tot 11 procent minder koala’s worden doodgereden dan in wintertijd, doordat het dan nog licht is in de avondspits. „Juist wanneer het donker wordt, zijn veel koala’s actief.”

Zelf onderzoekt Spoelstra in het kader van de projecten ‘Licht op Natuur’ en ‘Licht op Landschap’ al jaren de effecten van kunstlicht op Nederlandse diersoorten, waaronder vleermuizen. „Ook voor vleermuizen zou een permanente wintertijd nadelig zijn, omdat dat leidt tot meer verlichting die tot dieper in de nacht aan is.” Licht heeft een negatieve invloed op het jaaggedrag van vleermuizen.

Er is weinig gericht onderzoek naar de invloed van zomer- en wintertijd op dieren gedaan, zegt Spoelstra. „Het gaat natuurlijk ook maar om een relatief klein tijdverschil, en de resultaten zijn niet altijd eenduidig. In Duitsland hebben biologen bijvoorbeeld gekeken naar de invloed van ochtendlawaai op de zang van vogels. De vraag was of vogels bij het begin van de zomertijd eerder zouden gaan zingen. Er leek een kleine verschuiving zichtbaar. Andere biologen onderzochten of vogels door de week eerder gingen zingen dan in het weekend – als de meeste mensen later op pad gaan – en daaruit kwam geen enkel effect naar voren.”

Eten om klokslag zes uur

En hoe zit het met dieren die nauw met mensen samenleven? „Dieren kunnen tijd leren”, zegt gedragsbioloog Claudia Vinke van de Universiteit Utrecht. „Je kunt ze zo conditioneren dat ze bijvoorbeeld weten dat ze om klokslag zes uur eten krijgen. Dat gaat eigenlijk vanzelf als je altijd op hetzelfde tijdstip voert. Je kunt dan ook bepaald anticipatiegedrag zien: koeien die alvast naar het hek lopen, vissen die naar de plek in het aquarium toezwemmen waar het voer zal worden uitgestrooid. Bij de overgang naar wintertijd zullen die dieren opeens een uur later eten krijgen, en dat kan ervoor zorgen dat ze even van slag raken – als de boer een uur later opstaat, dan sta je daar als koe opeens voor niets aan het hek te wachten.”

Maar in de praktijk passen dieren zich snel aan, zegt Vinke. „Waarschijnlijk zijn vrijwel alle dieren binnen een week gewend aan het nieuwe ritme. En als het voeren met wat meer speling gebeurt – dus niet altijd stipt om zes uur, maar soms een kwartiertje eerder of later – dan zullen ze er nog minder last van hebben.” Sowieso pakt de overgang naar zomertijd juist gunstig voor ze uit, benadrukt ze. „Dat uurtje eerder eten is mooi meegenomen. Dieren eten over het algemeen wanneer ze kunnen. Vrijwel geen dier zal denken: dit is te vroeg, ik heb nog geen honger.”

Wekelijks zoekt de redactie wetenschap het antwoord op een veelgestelde vraag. Ook een vraag? durftevragen@nrc.nl