Recensie

Recensie Boeken

Zijn vriend wordt uit het publiek gevist voor een goocheltruc – en verdwijnt

    • Shira Keller

Jonas Karlsson Als een enigszins neurotische jongen samen met zijn vriend een circus bezoekt, komt hij in een goocheltruc terecht. De vriend verdwijnt en komt niet meer terug. Karlsson schrijft er geestig en ironisch over, maar waar blijft de empathie?

Wie Het circus van Jonas Karlsson aanschaft doet er goed aan de flaptekst ongelezen te laten, want die bevat een joekel van een spoiler. Met de terloopse hint wacht Karlsson zelf tot de laatste pagina’s van het boek. Zonde dus, want de grootste troef van de roman is nu juist de beheersing waarmee Karlsson zijn lezer achtergehouden informatie toedient.

Met de naamloze verteller van Het circus is in principe niks mis. Goed, hij is de hele tijd wat neurotisch bezig zijn lp’s in de juiste volgorde in zijn platenkast te rangschikken, maar verder is hij een heel doorsnee jongen; hij hangt wat rond met vrienden, hij werkt op de broodafdeling van een warenhuis, luistert naar synthpop en ‘quasifilosofisch geleuter’ is aan hem niet besteed.

Het circus start wanneer deze ‘ik’ samen met zijn vriend Magnus een circusvoorstelling bezoekt. De twee kennen elkaar al sinds hun tienerjaren, toen ze het pispaaltje van hun klas waren. Tijdens de voorstelling gebeurt er iets merkwaardigs: Magnus wordt uit het publiek gevist voor een goocheltruc met een spiegel – en verdwijnt. Maar dan echt. Hoe grondig de ik in de daaropvolgende dagen ook naar zijn vriend op zoek gaat; van Magnus geen spoor.

Verstopte aanwijzingen

In zekere zin is Het circus zelf een soort goocheltruc-in-prozavorm. Zoals de goochelaar de blikrichting van zijn publiek manipuleert, zo stuurt Karlsson zijn lezer met vaste hand van de ene naar de andere verrassende onthulling. Het boek laat zich lezen als een vermakelijke speurtocht, waarbij er geregeld aanwijzingen verstopt zitten in de tekst. (Zo is het de moeite waard de songteksten van de genoemde synth-popnummers even te googlen.)

‘Ik heb er de pest aan als mensen die je kent in spiegels verdwijnen en niet meer terugkomen.’

Karlsson heeft het in de vingers, dat gedoseerde opdienen van brokjes informatie; de opbouw staat als een huis. Daarnaast is Het circus vlot en met veel humor geschreven. De lichte irritatie waarmee de verteller absurde situaties becommentarieert (‘Ik heb er de pest aan als mensen die je kent in spiegels verdwijnen en niet meer terugkomen’), hyperbolen, understatements – Karlsson haalt alles uit de kast om de lezer aan het grinniken te houden, en met succes. De subtiele ironie blijft uitstekend overeind in de soepele vertaling van Geri de Boer.

Toch zit hem in al die geestigheid ook een zwakte. Hoewel de premisse van Het circus legio mogelijkheden biedt de humor van een pijnlijk tegenwicht te voorzien, lijkt Karlsson ervoor terug te deinzen de tragiek van zijn hoofdpersonage aan te roeren. Zijn de eufemismen van de ik een manier waarop het personage zich staande probeert te houden, of is de tongue in cheek vertelstijl het product van een schmierende auteur? In zijn enthousiasme belandt Karlsson net iets te vaak aan de verkeerde kant van de streep, waardoor zijn ik-figuur bij vlagen wat karikaturaal aandoet.

Het circus is een gedegen vertelling, het schrijfplezier spat van de pagina’s en dat Karlsson kan schrijven staat buiten kijf. Maar omdat hij zijn personage af en toe wat al te laatdunkend portretteert, ontbreekt het de roman aan diepgang. Het maakt dat dit verhaal, dat in potentie alles in zich had om ondanks – of dankzij – alle hilariteit ook te ontroeren, toch niet helemaal beklijft.

In de oorspronkelijke versie van dit artikel stond dat het boek 128 pagina’s had en 17,95 euro kostte. Dit is aangepast.