Recensie

Recensie Boeken

Hoe Hitlers lievelingspaarden werden teruggevonden in het criminele kunstcircuit

    • Arjen Ribbens

Kunstroof Kunstdetective Arthur Brand, bekend van tv en deze week in het nieuws vanwege zijn betrokkenheid bij een opgedoken Picasso, beschrijft in zijn nieuwe boek het speurwerk naar vijf verloren gewaande nazi-beelden.

Kunstdetective Arthur Brand (1969) is een man van sterke, naar het krankzinnige neigende verhalen. Sinds een jaar of tien komt hij daarmee regelmatig in het nieuws. Hij is een omgekeerde Robin Hood: iemand die gestolen kunst terugbezorgt bij de rechtmatige eigenaars.

Brand – een lange, onopvallende man zonder rijbewijs – is een onverschrokken held. Zijn devies: ‘Als je wordt bedreigd, weet je dat je goed zit.’ Toch wint Brand vaak het vertrouwen van onderwereldfiguren en komt hij regelmatig met hen tot afspraken over teruggave van gestolen kunst. De totale waarde van mede door hem opgeloste zaken zou meer dan 150 miljoen euro belopen.

Curieus, deze beelden waren toch vernietigd toen de Russen Berlijn innamen?

Die sterke verhalen maken Brand tot een dankbaar media-onderwerp. Afgelopen zomer zond Omroep Max De kunstdetective uit, een zesdelige reeks waarin steeds een andere spectaculaire roof werd opgelost. Nu heeft Brand een boek gepubliceerd over zijn meest sensationele vondst: De paarden van Hitler. Daarin beschrijft de detective hoe de Duitse politie in 2015 dankzij zijn aanhoudende speurwerk vijf verloren gewaande nazi-beelden terugvond. XXL-sculpturen van paarden en gespierde, naakte mannen, gemaakt door Arno Breker, Josef Thorak en Fritz Klimsch, de favoriete kunstenaars van Adolf Hitler.

Brands speurtocht begint met een recente foto die zijn leermeester, de voormalige kunstsmokkelaar Michel van Rijn, hem toont. Op het kiekje staan twee metershoge bronzen paarden die tijdens de oorlog voor de Rijkskanselarij in Berlijn stonden: de paarden van Hitler. Ze worden volgens Van Rijn heimelijk te koop aangeboden. Curieus, deze beelden waren toch vernietigd toen de Russen Berlijn innamen?

20 miljoen

Volgt een rondgang van Brand langs verzamelaars van nazi-kunst, oud-KGB’ers, oud-nazi’s, neonazi’s en Oost-Duitse Stasi, bezoekjes die met veel suspense zijn omgeven. Ondertussen besodemietert de detective tijdens zijn undercover-operatie de Nederlandse kunstmakelaar die de paarden aanbiedt: ene ‘Steven’. Brand doet voorkomen alsof hij een Amerikaanse verzamelaar vertegenwoordigt, die twintig miljoen over heeft voor de nazi-schatten. Brands bedrog dient de goede zaak. De verloren gewaande kunstschatten zijn onlosmakelijk met de geschiedenis van Duitsland verbonden, ze horen in een museum, vindt de kunstdetective.

Hoe Hitlers lievelingskunst werd teruggevonden, was in grote lijnen al bekend uit vele krantenberichten en de tv-documentaire. Brands op joviale toon opgeschreven reconstructie is daarom niet heel spannend. Wat er achter de volgens Brand wijdverbreide handel in voormalige nazi-kunst steekt, blijft schimmig. De detective suggereert dat Stille Hilfe ermee wordt gefinancierd, de geheimzinnige stichting die in nood geraakte of veroordeelde oud-SS’ers ondersteunt en geld inzamelt voor de neonazi-beweging. Maar hardmaken kan de detective deze suggestie niet.

Als de verbazing over Brands spectaculaire vondsten is gezakt, rijzen vaker vragen. De detective stipt grote onderwerpen aan – in het criminele kunstcircuit wordt jaarlijks zeven miljard euro omgezet, schrijft hij. Hij opereert in een duistere wereld van fraudeurs, vervalsers, smokkelaars en vandalen, waarbij kunstdiefstal soms samenhangt met andere vormen van criminaliteit.

Diefstal Saoedische sjeik

Brands oogmerk is gestolen kunst opsporen en niet dieven aanhouden of criminele circuits blootleggen. De eigenaren van Hitlers gestolen paarden zijn ook met de schrik vrijgekomen. Achter dieven aangaan, legde hij in interviews uit, zou er toe leiden dat de gestolen kunst wordt vernietigd.

Hoe kan het dat de kunstdetective zo succesvol is? Afgelopen dinsdag kwam Brand weer in het nieuws met een Picasso die in 1999 van een jacht van een Saoedische sjeik werd gestolen en die in de Amsterdamse onderwereld en uiteindelijk bij een rijke zakenman opdook, ‘die ermee in zijn maag zat’, aldus Brands.

Lees ook: Kunstdetective Arthur Brand: gestolen Picasso na 20 jaar teruggevonden

In het verleden hebben criminelen een opgelegde gevangenisstraf ingeruild tegen gestolen kunst. Zouden ze zo’n vrijkaart voor slechte tijden zomaar inleveren? Kunstdieven gebruiken gestolen kunst ook om verzekeringsmaatschappijen af te persen, of als onderpand voor duistere zaken. Opmerkelijk dus dat zoveel gestolen kunst via Brand weer boven water komt. Ook maakt het nieuwsgierig naar het businessmodel van de kunstdetective. Brand zegt met het opsporen van gestolen kunst ‘weinig te verdienen’. Ook in zijn boek houdt hij veel verborgen. Liever vertelt hij, met de nodige humor, zijn straffe en deels oncontroleerbare verhalen.