Ze is links, direct en wars van gekissebis

Met Zuzana Caputova Kiezen de Slowaken zaterdag een anti-Orbán als president? Buitenstaander Zuzana Caputova voerde campagne voor eerlijkheid, rechtvaardigheid en gelijke behandeling voor iedereen.

De Slowaakse presidentskandidaat Zuzana Caputova (midden) nodigde voor haar laatste grote campagne-evenement honderden aanhangers uit voor een wandeling in de natuur.
De Slowaakse presidentskandidaat Zuzana Caputova (midden) nodigde voor haar laatste grote campagne-evenement honderden aanhangers uit voor een wandeling in de natuur. Foto's Vladimir Simicek/AFP

De Slowaakse lente doet haar best vandaag. De eerste roze knoppen in de bomen op de berg Sitno strekken zich uit richting de zon. Luid kwetterende vogels verzamelen takjes voor hun nesten. Maar de winter is nog niet helemaal voorbij. Kale grijze bomen, dode bladeren en vergeeld gras geven het gebied twee uur ten oosten van hoofdstad Bratislava een groezelige aanblik. Wandelaars die de duizend meter hoge piek willen beklimmen, glijden uit op de resten bevroren sneeuw waarmee het steile pad omhoog bezaaid is.

Voor één van de wandelaars, Zuzana Caputova, zijn die hindernissen te gevaarlijk, zo besluiten haar beveiligers al na honderd meter. De drie bonkige mannen met tatoeages achter hun oren begeleiden haar naar een alternatieve route. Leuk en aardig dat zij deze zondag als laatste grote campagne-evenement met honderden aanhangers de natuur in wil, maar het mag niet gebeuren dat ze in de week voor de verkiezingen onderuit glibbert en een been breekt. De tot een jaar geleden nog vrij onbekende jurist en activist staat namelijk op het punt president van Slowakije te worden.

Het is in Slowakije nu zo dat de regels niet gelden voor de mensen die de macht hebben

Zuzana Caputova, presidentskanidaat

In de eerste stembusronde van de presidentsverkiezingen versloeg de progressieve Caputova (spreek uit: Tsjapoetova) met verrassend groot verschil twaalf andere kandidaten. Volgens de laatste peiling voor de beslissende ronde, komende zaterdag, zal zij met meer dan 60 procent van de stemmen winnen van eurocommissaris Maros Sefcovic, representant van de grootste regeringspartij Smer.

Caputova’s succes gaat dwars in tegen de Midden-Europese trend dat kiezers uit onvrede met binnenlandse corruptieschandalen, angst voor migratie en twijfel over de macht van de EU de afgelopen jaren steeds meer nationalistische, populistische en niet-liberale ‘sterke mannen’ aanhangen. De orbanisering van de regio lijkt met Caputova in Slowakije, althans voorlopig, tot stilstand gekomen.

De belangrijkste rechtszaken die de 45-jarige als advocaat won, gingen over mensenrechten en milieuvervuiling. Ze vindt dat Slowakije meer vluchtelingen kan opnemen. En ze is fanatiek pro-Europa, vóór abortus en het homohuwelijk. Maar ze benadrukt steeds dat haar mening over die thema’s er nu niet toe doet, omdat het in deze campagne om één ding gaat: eerlijkheid, rechtvaardigheid en gelijke behandeling voor iedereen. „Het is in Slowakije nu zo, dat de regels niet gelden voor de mensen die de macht hebben”, zegt ze na de wandeling in een kort gesprek op de achterbank van de BMW waarin ze wordt rondgereden. „Die ongelijkheid in de samenleving moet veranderen.”

Gescheiden vrouw geen taboe

Na een campagne van bijna een jaar, met tientallen debatten en bijeenkomsten in kleine zaaltjes, nodigt Caputova haar fans deze zondag uit voor een ‘gezinswandeling’ naar Sitno. Hoewel ze kiezers trekt uit alle geledingen van de samenleving, is hier vooral de gegoede middenklasse op afgekomen. Vrouwen met verstandige wandelschoenen, mannen met baby’s in draagzakken en kinderen die vloeiend Engels spreken. Caputova draagt een spijkerbroek, wit T-shirt en heeft een gebreid vest om haar middel geknoopt. Terwijl mensen bovenop de berg om beurten selfies met haar nemen, eet ze een appel. Ze heeft één van haar tienerdochters en haar vriend meegenomen.

„Haar succes heeft me enorm verrast. Ik had niet gedacht dat Slowakije klaar is om een vrouw te kiezen – en een gescheiden vrouw nog wel! Mijn land is blijkbaar niet zo conservatief als ik dacht”, zegt Igor Kuhn (59), terwijl hij met zijn vrouw en drie kinderen Sitno beklimt. „De overgang van het communisme naar een volwassen democratie is niet zo eenvoudig gebleken als we dachten. Het gaat in golfbewegingen. Nu zitten we gelukkig in een beweging omhoog.”

Een jaar geleden leek de bodem nog in zicht. Slowakije, dat slecht scoort op de ranglijst over corruptie, maar relatief goed op de lijstjes over democratie en vrije pers, werd opgeschrikt door de moord op een onderzoeksjournalist en zijn verloofde. Jan Kuciak en Martina Kusnirova (beiden 27) werden in hun eigen huis doodgeschoten nadat hij artikelen had gepubliceerd over belastingfraude, gerommel met EU-fondsen en de banden tussen de onderwereld en leden van de sociaaldemocratische Smer-partij, die sinds 2006 bijna onafgebroken de dienst uitmaakt. Zo’n 120.000 van de 5,5 miljoen inwoners van Slowakije gingen de straat op om – met succes – het aftreden te eisen van premier Robert Fico, die journalisten eerder „vieze, anti-Slowaakse prostituees” had genoemd. Maar vervroegde parlementsverkiezingen kwamen er niet.

Wakker geschud door moord

Slowaken beschrijven de moord als een aardbeving die hen wakker schudde, hun ogen opende voor de problemen in het land die ze lang hadden genegeerd of geaccepteerd. Dat geldt ook voor Zuzana Caputova zelf. Meteen na de moord besloot ze: „Als ik op een stelselmatig niveau het verschil wil maken, moet ik de politiek in” – en de presidentsverkiezingen boden er de eerste gelegenheid voor.

Lees ook: Meer respect voor Slowaakse media na moord op jonge onderzoeksjournalist

Bekenden zoals Lenka Kompisova (41), die met haar samenwerkte bij een ngo, waren verbaasd dat Caputova, „die zo oprecht en authentiek is en graag concreet mensen helpt, zich kandideerde voor de symbolische, passieve functie van lintjesknipper”. Zelf is ze overtuigd dat dit de beste plek is. „De macht van de president is klein, maar niet zwak. En deze is verbonden met rechtvaardigheid.”

De president heeft geen wetgevende macht in Slowakije, maar tekent wetten en benoemt ministers, rechters en aanklagers. Als Caputova president wordt, zou dat een streep zetten door de plannen van ex-premier Fico om zich te laten benoemen tot opperrechter van het Constitutioneel Hof. En ze kan aanklagers aanwijzen die geen connecties hebben met de louche zakenman Marian Kocner, twee weken geleden gearresteerd op de verdenking dat hij opdracht heeft gegeven tot de moord op de journalist.

Hoewel die aanklacht de Smer-kopstukken lijkt vrij te pleiten van directe bemoeienis met diens dood, legt deze wel de banden bloot tussen de onderwereld, rijke oligarchen en de politieke elite. Wat Caputova’s geloofwaardigheid verder versterkt, is dat zij jaren geleden als mensenrechtenadvocaat met Kocner in conflict kwam. Hij was betrokken bij een vervuilende afvalstortplaats waar zij jarenlang het verzet tegen leidde. Een zaak die zij in 2013 won voor het Europees Hof en die haar de internationale Goldman Milieuprijs opleverde. Net als deze verkiezingscampagne was dat „een strijd om machtige mensen die dachten dat ze met vervuiling zouden wegkomen te laten zien dat de regels ook voor hen gelden”, aldus Caputova.

Geen aanvallen en gekissebis

Voor iemand die haar leven wijdt aan het bestrijden van onrecht, komt Caputova opvallend charmant en zachtmoedig over. „Ik heb in de campagne geen ruzie gemaakt, niet met politieke tegenstanders gevochten, maar mijn eigen verhaal verteld. En direct antwoord gegeven op vragen, in plaats van om de hete brij heen te draaien. Dat is in de politiek blijkbaar heel ongebruikelijk”, zegt ze met een glimlach.

Wanneer zij maandagavond in een verkiezingsdebat door tegenstander Sefcovic persoonlijk wordt aangevallen om een stage die ze in de jaren 90 liep, slaat ze niet terug door over zijn communistische verleden te praten. „Ze heeft duidelijk besloten zich niet tot dat gekissebis te verlagen. Ze heeft woede in zich, maar weet hoe ze ermee om moet gaan”, zegt Pavol Babos, politicoloog aan de Comenius Universiteit. „Ze biedt hoop dat de heersende klasse, de oude elite, te vervangen is. En ze laat zien dat je verkiezingen kan winnen zonder te liegen.”

Hij heeft echter geen hoge verwachtingen van haar presidentschap. „Er wordt in binnen- en buitenland gedaan alsof met haar verkiezing een spectaculaire, liberale ommekeer plaatsvindt in een conservatief land. Maar onze huidige president, Andrej Kiska, was in 2014 ook een buitenstaander met liberale waarden en hij heeft de koers van het land niet wezenlijk verlegd”, zegt Babos.

Hij benadrukt dat in de eerste ronde van de presidentsverkiezingen twee extreem-rechtse kandidaten gezamenlijk 25 procent van de stemmen haalden. „Omdat Caputova nu één-op-één tegenover de heersende macht staat, wint ze ook de anti-systeem-kiezers.” Maar hij verwacht niet dat de partij die zij mede heeft opgericht, Progressief Slowakije, bij de parlementsverkiezingen ook groot wordt.

Babos: „Hoewel Caputova zelf geen grote beloften doet, projecteren veel kiezers de hoop op haar dat ze Slowakije eigenhandig kan veranderen. Die mensen zal ze onherroepelijk teleurstellen.”